Category: SHËNDETËSI

Shkalla e kancerit të tiroides po rritet në disa pjesë të botës dhe më shpejt se format e tjera të kancerit. Pse?

Shkalla e kancerit të tiroides po rritet me një shpejtësi më të madhe në SHBA sesa çdo kancer tjetër. Por çfarë fshihet pas kësaj epidemie misterioze?

Gjëndra tiroide ndodhet në bazën e qafës, pak poshtë mollës së Adamit. Detyra e saj është të çlirojë hormone që rregullojnë rrahjet e zemrës, presionin e gjakut, temperaturën e trupit dhe peshën. Kanceri i tiroides ndodh kur qelizat brenda gjëndrës tiroide fillojnë të rriten dhe të ndahen në mënyrë të pakontrollueshme, duke formuar një tumor. Këto qeliza anormale mund të pushtojnë indet përreth dhe potencialisht të përhapen në pjesë të tjera të trupit.

Edhe pse shumica e rasteve të kancerit të tiroides janë të shërueshme, ekspertët e shëndetit janë të shqetësuar nga shpejtësia me të cilën po rriten shkallët e sëmundjes. Sipas bazës së të dhënave të Mbikëqyrjes, Epidemiologjisë dhe Rezultateve Përfundimtare (SEER) – një sistem raportimi i kancerit në Shtetet e Bashkuara – incidenca e kancerit të tiroides në SHBA është më shumë se trefishuar midis viteve 1980 dhe 2016, duke u rritur nga 2.39 në 7.54 për 100,000 tek burrat dhe 6.15 në 21.28 për 100,000 tek gratë.

“Kanceri i tiroides mbetet një nga të paktat kancere që ka qenë në rritje me kalimin e kohës, pavarësisht përparimeve në mjekësi”, thotë Sanziana Roman, kirurge endokrine në Universitetin e Kalifornisë në San Francisko (UCSF).

Pra, çfarë fshihet pas kësaj rritjeje të rasteve?

Është e njohur prej kohësh se ekspozimi ndaj sasive të mëdha të rrezatimit jonizues në fëmijëri mund të shkaktojë kancer të tiroides. Në vitet pas aksidentit bërthamor të Çernobilit në vitin 1986, shkalla e sëmundjes u rrit ndjeshëm tek fëmijët në Bjellorusi, Ukrainë dhe Rusi. Një studim zbuloi se midis të mbijetuarve të bombës atomike japoneze, rreth 36% e rasteve të kancerit të tiroides që nga viti 1958 mund t’i atribuohen ekspozimit ndaj rrezatimit në fëmijëri.

Megjithatë, nuk pati fatkeqësi bërthamore në SHBA në vitet ’80 apo ’90, apo gjetkë, që mund të shpjegonin një rritje të tillë. Në fillim ekspertët u habitën, megjithatë më në fund u paraqit një shpjegim – a mund të “fajësohej” një diagnozë më e mirë?

Në vitet 1980, mjekët filluan të përdorin për herë të parë ultrasonografinë e tiroides , një teknikë imazherie që përdor valët zanore për të krijuar imazhe të gjëndrës tiroide. Kjo u lejoi mjekëve të dallonin kancere shumë të vogla të tiroides që më parë do të kishin qenë të pazbulueshme.

Një studim i fundit ka ngritur shqetësime serioze mbi nisjen e punës para orës 08:00 të mëngjesit. Edhe pse për disa duket mënyrë për “të fituar kohë”, psikologët dhe ekspertët e gjumit paralajmërojnë se kjo praktikë mund të shkaktojë dëme të ndjeshme në shëndet dhe performancë. Disa prej tyre, të intervistuar nga Newsweek, theksojnë se shumica e njerëzve nuk janë biologjikisht të përshtatur për të filluar punën kaq herët.

Psikologia e gjumit, Jessica Meers, shpjegon për “Newsweek” se ritmi cirkadian i shumicës së individëve favorizon zgjimin midis orës 07:00–08:00. Sipas saj, nisja e punës më herët krijon “mospërputhje cirkadiane”, duke ndikuar negativisht në vëmendje, reagim dhe produktivitet.

Edhe psikologia e punës, Marie-Helene Pelletier, thekson rëndësinë e një periudhe tranzicioni pas zgjimit. Ajo paralajmëron se fillimi i menjëhershëm i punës rrit mjegullimin mendor për shkak të “inercïsë së gjumit” dhe madje mund të ndikojë edhe në cilësinë e përgjithshme të gjumit.

Këto shqetësime mbështeten edhe nga hulumtimet shkencore. Një studim i vitit 2022 në Journal of Clinical Sleep Medicine zbuloi se puna me turne – e cila prish ritmet cirkadiane – lidhet me probleme serioze shëndetësore, përfshirë atakun në zemër dhe diabetin. Ndërsa një tjetër studim i vitit 2023 në Journal of Investigative Medicine raportoi se ndërprerja e ritmit cirkadian mund të rrisë rrezikun për kancer kolorektal.

Sipas neuropsikologes Sanam Hafeez, oraret tepër të hershme dëmtojnë zakone thelbësore të mëngjesit, si ushtrimet dhe konsumimi i një vakti të shëndetshëm. Kjo, sipas saj, ul energjinë, rrit stresin dhe dëmton funksionet kognitive.
Ajo shton:
“Kur puna fillon herët, shumë njerëz kanë më pak kohë në mëngjes për zakone të rëndësishme, të tilla si ushtrimet fizike ose ngrënia e një mëngjesi të mirë. Anashkalimi i ushtrimeve fizike mund të çojë në ulje të energjisë dhe rritje të stresit gjatë gjithë ditës. Mungesa e një mëngjesi të shëndetshëm do të thotë që trupi dhe truri juaj nuk marrin karburantin që u nevojitet për të funksionuar mirë.”

Ekspertët e shëndetit mendor paralajmërojnë se zgjimi tepër i hershëm rrit irritimin, stresin, ankthin dhe madje ndikon në marrëdhëniet sociale, duke shtuar ndjesinë e izolimit. Pelletier rekomandon një periudhë të shkurtër “ngrohjeje mendore”, si planifikimi i ditës, ushtrime të lehta ose meditimi, para se të fillojnë aktivitetet intensive të punës.

Kur dhimbja shfaqet vetëm në anën e djathtë të kokës, ajo mund të lidhet me një sërë faktorësh – nga shkaqe krejt të padëmshme e të përkohshme, deri te ato që kërkojnë vëmendje të menjëhershme mjekësore.

Ky lloj shqetësimi është mjaft i përhapur dhe shpesh vjen i shoqëruar me lodhje, të përziera, ndjeshmëri ndaj dritës apo edhe turbullim të shikimit.

Të dhënat e Organizatës Botërore të Shëndetësisë tregojnë se rreth 50% e të rriturve në mbarë globin përjetojnë të paktën një episod dhimbjeje koke çdo vit, duke e renditur këtë simptomë si një nga më të zakonshmet. Shkaqet e dhimbjes së kokës në një anë të vetme mund të jenë neurologjike, vaskulare, muskulare ose të lidhen me stilin e jetesës.

Një ndër shpjegimet e mundshme është neuralgjia okcipitale, e cila shfaqet kur nervat që nisin nga pjesa e sipërme e palcës kurrizore dhe përfundojnë në lëkurën e kokës inflamohen apo dëmtohen. Dhimbja ndjehet zakonisht në pjesën e pasme të kokës dhe qafës, mund të përhapet deri pas syrit, dhe shpesh shoqërohet me ndjeshmëri ndaj dritës.

Një tjetër shkak i rëndësishëm është arteriti temporal, një inflamacion i arterieve të kokës dhe qafës që prek kryesisht personat mbi 50 vjeç. Ai manifestohet me dhimbje të forta në tëmth, ndjeshmëri të skalpit, dhimbje gjatë përtypjes dhe në raste të caktuara, edhe me humbje të përkohshme të shikimit.

Akademia Amerikane e Pediatrisë (AAP) po paralajmëron familjet të shmangin përdorimin e enëve plastike në mikrovalë dhe lavastovilje, pasi temperaturat e larta mund të shkaktojnë çlirimin e kimikateve të dëmshme. Në një raport të publikuar online, pediatër dhe studiues tregojnë se nivelet e substancave kimike në ngjyruesit ushqimorë, konservuesit dhe materialet e paketimit janë rritur ndjeshëm.

Sipas AAP, ngrohja e plastikës në mikrovalë ose ekspozimi i saj ndaj ujit shumë të nxehtë shton rrezikun që kimikatet e rrezikshme të depërtojnë në ushqim.

Si zgjidhje më e sigurt, rekomandohen enët prej qelqi ose çeliku inox, ndërsa konsumimi i ushqimeve të plota dhe larja e duarve e perimeve të freskëta gjatë përgatitjes së ushqimit ndihmojnë në uljen e kontaminimit.

Sipas raportit, më shumë se dhjetë mijë aditivë të klasifikuar që nga vitet 1950 si “përgjithësisht të njohur si të sigurt”, të cilët përfshijnë ngjitës, ngjyrues dhe materiale plastike të paketimit, janë lidhur me probleme serioze shëndetësore si zhvillimi i trurit, obeziteti, autizmi, çrregullimi i hiperaktivitetit me deficit vëmendjeje dhe reduktimi i masës muskulore dhe forcës kockore.

Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave (FDA) njofton se po i analizon gjetjet e studimit, ndërsa një zyrtar i FDA-së thekson se ka “siguri të arsyeshme shkencore” që aditivët e njohur si të sigurt nuk paraqesin rrezik kur përdoren sipas udhëzimeve. Aditivët që ngrejnë më shumë shqetësime përfshijnë bisfenolet, ftalatet, kimikatet perfluoroalkile, perkloratet, nitratet, nitritet dhe ngjyruesit artificialë ushqimorë.

14 nëntori shënon Ditën Botërore kundër Diabetit, një datë që rikujton përmasat alarmante të kësaj sëmundjeje kronike, e cila prek miliona njerëz në mbarë globin. Sot, mbi 800 milionë persona jetojnë me diabet – një shifër që, sipas studimeve të fundit, është dyfishuar gjatë 30 viteve të fundit.

Diabeti është një sëmundje kronike që shfaqet kur pankreasi nuk prodhon mjaftueshëm insulinë, ose kur trupi nuk arrin ta përdorë atë në mënyrë efektive. Forma më e përhapur, diabeti i tipit 2, përbën mbi 95 për qind të të gjitha rasteve dhe shpesh lidhet me mbipeshën, ushqyerjen jo të shëndetshme, mungesën e aktivitetit fizik, por edhe faktorë gjenetikë. Ndryshe nga tipi 1, diabeti i tipit 2 është i parandalueshëm.

Analizat globale të publikuara vitin e kaluar në gazetën “Lancet” zbuluan se normat e diabetit janë rritur nga rreth 7 për qind në vitet 1990 në 14 për qind në vitin 2022. Rritja më e madhe është vërejtur në vendet me të ardhura të ulëta dhe të mesme, ka raportuar “The Guardian”.

Ky është studimi i parë gjithëpërfshirës që analizon prevalencën e diabetit dhe qasjen në trajtim në të gjitha vendet e botës. Shkencëtarët e NCD-RisC, në bashkëpunim me Organizatën Botërore të Shëndetësisë, analizuan të dhënat e mbi 140 milionë personave mbi moshën 18 vjeç, nga më shumë se 1.000 studime të kryera në mbarë botën, duke përdorur metoda të avancuara statistikore për të krahasuar shtetet dhe rajonet.

Studimi thekson pabarazitë e thella shëndetësore: më shumë se gjysma e personave me diabet jetojnë vetëm në katër vende. Në vitin 2022, 212 milionë prej tyre jetonin në Indi, 148 milionë në Kinë, 42 milionë në SHBA dhe 36 milionë në Pakistan. Vendet e tjera me numër të lartë përfshijnë Indonezinë me 25 milionë dhe Brazilin me 22 milionë raste.

Në disa rajone si Karaibet, Lindja e Mesme dhe Afrika Veriore, diabeti prek mbi 25 për qind të popullsisë së rritur. Ndërkohë, normat janë dukshëm më të ulëta në vendet evropiane si Franca, Danimarka, Spanja, Zvicra dhe Suedia, ku prevalenca lëviz nga 2 deri në 4 për qind.

Rritja e mbipeshës dhe plakja e popullsisë pritet të rrisin më tej numrin e të sëmurëve me diabet në vitet e ardhshme.

Studimi vë në pah edhe një problem tjetër serioz: mungesën e qasjes në trajtim. Ndërsa shumë vende me të ardhura të larta kanë shënuar përmirësime, mbi 55 për qind e të rriturve të trajtuar në vitin 2022 nuk përfaqësojnë përmirësim global. Në vendet me të ardhura të ulëta, situata mbetet e vështirë.

Si pasojë, më shumë se gjysma e të rriturve me diabet – 445 milionë persona (59 për qind), mbi moshën 30 vjeç – nuk morën asnjë trajtim në vitin 2022.

Truri reagon ndaj mungesës së oksigjenit me shenja delikate, që shpesh i ngatërrojmë me lodhje ose stres. Njohja e tyre në kohë mund të parandalojë dëmtimin e përhershëm të qelizave nervore

Ndjenja e papritur e humbjes së ekuilibrit, shpesh e shoqëruar me përzierje, lëkundje ose ndjesinë sikur gjithçka rrotullohet, është pasojë e dëmtimit të strukturave në trungun e trurit ose në trurin e vogël.

Marramendja është një simptomë e shpeshtë dhe shpesh e nënvlerësuar, që mund të jetë e padëmshme, por edhe shenjë e një çrregullimi serioz neurologjik. Veçanërisht është e rëndësishme të njihet marramendja si simptomë e goditjes në tru.

Kur marramendja është shenjë e goditjes në tru

Ndërsa në situatat e përditshme shfaqet si një shqetësim kalimtar, në disa raste marramendja mund të sinjalizojë fillimin e një goditjeje në tru, sidomos kur shoqërohet me shenja të tjera neurologjike dhe kur shfaqet papritur, pa ndonjë shkak të qartë të jashtëm.

Gjatë fazës akute të marramendjes së shkaktuar nga goditja në tru, personi humbet aftësinë për t’u lëvizur në mënyrë të pavarur. Kjo ndjenjë e menjëhershme e humbjes së ekuilibrit, e shoqëruar me përzierje, lëkundje ose ndjesinë sikur gjithçka rrotullohet, është pasojë e dëmtimit të strukturave të trungut të trurit ose trurit të vogël, pjesët që janë përgjegjëse për koordinimin e lëvizjeve dhe ruajtjen e stabilitetit trupor, transmeton Telegrafi.

Çfarë është marramendja qendrore

Në dallim nga marramendjet kalimtare të shkaktuara nga çrregullime të veshit, si marramendja pozicionale beninje (BPPV) apo sëmundja e Menierit, marramendja qendrore që shoqëron goditjen në tru zgjat më shumë, nga 20 minuta deri në 24 orë. Zakonisht ajo shfaqet së bashku me simptoma të tjera neurologjike: shikim të dyfishtë, dobësi në gjymtyrë, vështirësi në të folur ose paqëndrueshmëri gjatë ecjes.

Ky lloj marramendjeje nuk duhet ngatërruar me sulmet ishemike kalimtare (TIA), të cilat zgjasin më shkurt dhe kalojnë pa dëmtime të përhershme. Në rastin e goditjes në tru, marramendja shoqërohet me dëmtim të përhershëm të funksionit të pjesës së trurit që preket nga mungesa e qarkullimit të gjakut.

Faktorë të tjerë rreziku: marramendja, hipertensioni, diabeti…

Vlerësimi i gjendjes së pacientit në këto raste përfshin analizimin e faktorëve të rrezikut: presionit të lartë të gjakut, diabetit, niveleve të larta të yndyrave në gjak dhe duhanpirjes, si dhe përcaktimin e mekanizmit të goditjes, nëse ka ndodhur për shkak të trombozës, embolisë apo çrregullimeve të tjera vaskulare.

Pikërisht për këtë arsye, çdo marramendje e papritur dhe e fortë, që e bën të pamundur ecjen e pavarur, është shenjë alarmi dhe kërkon vlerësim mjekësor urgjent. Njohja në kohë e këtij simptomi mund të jetë vendimtare për të parandaluar pasojat e përhershme të goditjes në tru dhe për të shpëtuar jetën.

Simptoma të tjera të goditjes në tru

Përveç marramendjes, mund të shfaqen edhe këto shenja:

dobësi ose mpirje e papritur e fytyrës, krahut ose këmbës, zakonisht në njërën anë të trupit
çrregullim i të folurit (vështirësi në shqiptim, të folur të pakuptueshëm ose pamundësi për të kuptuar të tjerët)
humbje e menjëhershme e shikimit në një ose të dy sytë, ose shikim i dyfishtë (diplopi)
humbje ekuilibri, pasiguri gjatë ecjes, pengim ose anuesje në njërën anë
dhimbje koke e papritur dhe shumë e fortë, pa shkak të njohur
konfuzion, çorientim ose humbje vetëdijeje.
Këto shenja, sidomos kur shfaqen së bashku me marramendje akute, kërkojnë ndërhyrje të menjëhershme mjekësore.

Çdo minut është i çmuar – diagnostikimi i shpejtë dhe trajtimi në kohë mund të parandalojnë dëmtimet e përhershme të trurit dhe të rrisin ndjeshëm shanset për shërim. /Telegrafi/

Ushqimi i tepërt mund të shkaktojë sëmundje në çdo moshë, por pas të 30-tave, trupi ynë bëhet gjithnjë e më pak i aftë për të përballuar ushqime të pashëndetshme. Ekspertët paralajmërojnë se është koha të filloni të kujdeseni që tani për atë që hani, sepse disa produkte “të zakonshme” mund të jenë më të dëmshme sesa mendoni.

Këto janë ushqimet që duhet t’i ndaloni menjëherë pas të 30-tave, sipas specialistëve të shëndetit:

Kosi me fruta – Edhe pse duket si zgjidhje e shëndetshme dhe praktike, kosët me fruta që gjenden në supermarkete përmbajnë sasi alarmante sheqeri, shpesh më shumë se ajo që duhet konsumuar gjatë një dite të tërë.

Soja – Një tjetër përbërës që shpesh promovohet si i shëndetshëm, por në fakt mund të jetë po aq i dëmshëm sa mishi që përpiqeni ta zëvendësoni. Sipas ekspertëve, soja mund të ndikojë në funksionin e tiroides dhe imiton estrogjenin në trup, ndaj nuk rekomandohet për fëmijët në rritje.

Peshqit e kultivuar – Deri në 70% të peshkut që gjeni në treg vjen nga kultivimi. Ata ushqehen me antibiotikë dhe ushqime të ngjyrosura artificialisht, për t’i bërë të duken më të freskët dhe të shëndetshëm sesa janë në të vërtetë.

Buka e bardhë – E preferuara e fëmijërisë, por armiku i shëndetit të rriturve. Përmbajtja e saj është pothuajse pa vlera ushqyese, pasi substancat që i japin ngjyrën e bardhë heqin vitaminat dhe mineralet që ndodhen natyrshëm në grurë.

Mjekët këshillojnë që ndryshimi i zakoneve ushqimore pas të 30-tave është thelbësor për të shmangur sëmundje kronike dhe probleme metabolike.

Kirurgë nga Skocia dhe SHBA-ja kanë kryer me sukses atë që besohet të jetë operacioni i parë në botë për trajtimin e goditjes në tru nga distanca, duke përdorur teknologji të avancuar robotike që deri dje dukej si fantashkencë.

Prof. Iris Grunwald nga Universiteti i Dundee realizoi një trombektomi nga distanca – heqjen e një mpiksjeje gjaku pas goditjes në tru mbi një kufomë njerëzore të dhuruar për mjekësi shkencore. Ajo operoi nga spitali “Ninewells” në Dundee, ndërsa trupi ndodhej në anën tjetër të qytetit, në universitet.

Disa orë më pas, Ricardo Hanel, një neurokirurg me bazë në Florida, e çoi përvojën në një tjetër nivel: ai kreu procedurën e parë robotike transatlantike, duke operuar nga zyra e tij në Jacksonville mbi një kufomë në Dundee rreth 6.400 kilometra larg!

Ekipi e ka përshkruar këtë si një “ndryshim të madh loje”, që mund të revolucionarizojë trajtimin e goditjeve në tru nëse miratohet për përdorim klinik.

“Ndiheshim sikur po shihnim për herë të parë një pamje nga e ardhmja. Ajo që më parë konsiderohej si fantashkencë, ne demonstruam se çdo hap i procedurës mund të kryhet tashmë”, ka thënë prof. Grunwald.

Ekspertët theksojnë se kjo teknologji mund të shpëtojë jetë në zona të largëta, ku vonesat për të arritur qendrat e specializuara shpesh ndikojnë ndjeshëm në shanset e mbijetesës.

Universiteti i Dundee, që është një qendër trajnimi botërore për Federatën Botërore për Trajtimin Ndërhyrës të Goditjeve në Tru, është institucioni i vetëm në Mbretërinë e Bashkuar ku mjekët mund të operojnë mbi kufoma njerëzore me lëng që imiton rrjedhjen e gjakut.

“Kjo ishte hera e parë që mundëm të kryenim gjithë procedurën e trombektomisë mekanike në një trup të vërtetë njerëzor për të treguar se çdo hap i saj është i mundur”,
shtoi Grunwald.

Edhe Juliet Bouverie, drejtoreshë ekzekutive e Shoqatës së Goditjeve në Tru, e ka cilësuar këtë si një “inovacion të jashtëzakonshëm” që mund të sheshojë pabarazitë mjekësore në trajtimin e pacientëve.

“Ata që jetojnë në zona të largëta e rurale kanë qenë për shumë kohë të privuar nga qasja në trombektomi. Teknologjitë robotike si kjo mund të ndihmojnë në balancimin e pabarazive që ekzistojnë në trajtimin e goditjeve në tru në gjithë Mbretërinë e Bashkuar”, ka deklaruar ajo.

Sipas studiuesve, suksesi i këtyre provave mund të hapë rrugën për adoptim global, duke bërë të mundur që mjekët të shpëtojnë jetë edhe nga kontinente të tjera – një hap gjigant drejt mjekësisë së së ardhmes.

Demenca dhe problemet me kujtesën po prekin gjithnjë e më shumë të moshuarit, duke e bërë jetën e përditshme të vështirë dhe duke u ulur pavarësinë. Situata bëhet edhe më e ndërlikuar për shkak të sëmundjeve kronike që prekin shumë prej tyre, pasi këto sëmundje rrisin rrezikun e funksioneve njohëse.

Ushqimi luan rol të rëndësishëm në ruajtjen e shëndetit të trurit. Disa ushqime mund të ndihmojnë drejtpërdrejt kujtesën, përqendrimin dhe vëmendjen. Kërpudhat dhe algat janë veçanërisht të dobishme për trurin, ndërsa arrat dhe produktet e qumështit ndihmojnë gjithashtu në përmirësimin e funksioneve njohëse.

Frutat e freskëta ndihmojnë në ruajtjen e aftësisë për t’u orientuar në hapësirë dhe kohë, ndërsa perimet kanë ndikim më të vogël, por sërish të rëndësishëm, në funksionet e trurit.

Përfshirja e këtyre ushqimeve në dietën e përditshme mund të përmirësojë përqendrimin, kujtesën dhe aftësitë e përgjithshme njohëse — sidomos te personat e moshuar që tashmë përballen me probleme shëndetësore kronike.

Edhe pse ushqimi i shëndetshëm nuk mund të parandalojë plotësisht çrregullimet njohëse, ngrënia e rregullt e ushqimeve të duhura mund të ndihmojë ndjeshëm në ruajtjen e funksioneve mendore dhe cilësisë së jetës në pleqëri.

Ajo që hamë ndikon jo vetëm në trupin tonë, por edhe në mendjen tonë — ndaj ushqyerja e duhur mbetet një faktor kyç për shëndetin e trurit.