NGA AKADEMIK. PROF. ANASTAS ANGJELI
Mbërritja e Xi Jinping në Uashington shënon një moment të rëndësishëm në marrëdhënien më vendimtare dhe njëkohësisht më delikate të ekonomisë botërore. Donald Trump e priti homologun kinez personalisht në bazën ajrore Andrews, një gjest i pazakontë që i dha vizitës një peshë të veçantë simbolike. Xi, nga ana e tij, deklaroi se Kina dhe Shtetet e Bashkuara “duhet të jenë partnere, jo rivale” dhe se fuqizimi i Kinës mund të ecë paralelisht me ambicien e Trumpit për ta bërë Amerikën përsëri të madhe. Por ceremonia nuk duhet ngatërruar me pajtimin. Trump dhe Xi nuk u takuan për t’i dhënë fund konkurrencës mes dy vendeve. Ky takim, shënon një përpakje në vazhdim për të përcaktuar kufijtë e saj, në mënyrë që rivaliteti ekonomik, teknologjik dhe ushtarak të mos kthehet në një krizë që as Uashingtoni, as Pekini nuk mund ta kontrollojnë.Prandaj dhe thenia “në se bashkpunojmë, fitojmë te gjithë” duket kuptimplote dhe nga ky takim.
ÇFARE U ARRIT?
Rezultati më i rëndësishëm ishte arritur që përpara se dy presidentët të uleshin në tryezën e bisedimeve. Sekretari amerikan i Thesarit, Scott Bessent, dhe zëvendëskryeministri kinez He Lifeng ranë dakord ta zgjasin deri më 10 janar 2027 armëpushimin tregtar që përfundonte në nëntor. Marrëveshja ruan përkohësisht uljen e tarifave dhe ndalon vendosjen e kufizimeve të reja tregtare.
Ky vendim nuk përbën një marrëveshje të re të madhe tregtare. Është më shumë një shtyrje e përplasjes. Megjithatë, për tregjet dhe kompanitë ndërkombëtare, edhe kjo ka rëndësi sepse gjatë përshkallëzimit të mëparshëm, tarifat reciproke kishin kaluar nivelin 100 %, duke kërcënuar furnizimet, prodhimin dhe çmimet në shumë vende.
Presidenti Trump mund ta paraqesë zgjatjen si provë se presioni i tij ndaj Pekinit funksionon. Xi mund ta paraqesë si dëshmi se Kina nuk u detyrua të tërhiqej dhe se dialogu në nivel të barabartë është mënyra e vetme për të menaxhuar marrëdhënien. Të dy fitojnë politikisht nga qetësia e përkohshme, por secili i flet një publiku të ndryshëm.
Takimi i Uashingtonit është vazhdim i drejtpërdrejtë i bisedimeve të 14-15 majit në Pekin. Atje, dy udhëheqësit shpallën synimin për të ndërtuar një marrëdhënie “konstruktive të stabilitetit strategjik”. Pas këtij formulimi diplomatik qëndronte ideja e thjeshtë se SHBA dhe Kina do të vazhdojnë të konkurrojnë, por duhet të mbajnë të hapura kanalet politike, ekonomike dhe ushtarake që parandalojnë një konflikt të pakontrolluar. Në Pekin u krijuan një Bord i Tregtisë dhe një Bord i Investimeve. Kina u zotua, sipas Shtëpisë së Bardhë, të blinte 200 avionë Boeing dhe të paktën 17 miliardë dollarë produkte bujqësore amerikane në vit deri më 2028. U diskutuan gjithashtu hapja më e madhe e tregut kinez, investimet kineze në sektorë amerikanë jo të ndjeshëm, furnizimi me minerale të rralla dhe kufizimet amerikane mbi mikroçipat e avancuar.
Pekini ishte i rëndësishëm edhe sepse krijoi skenarin e takimit të fundit. Trump e ftoi publikisht Xi-në në Shtëpinë e Bardhë më 24 shtator, ndërsa të dyja palët e paraqitën vazhdimin e dialogut si pjesë të një procesi dhe jo si një ngjarje të vetme. Megjithatë, jo të gjitha zotimet e majit janë kthyer në rezultate të matshme. Përvojat e marrëveshjeve të mëparshme kanë treguar se shifrat e shpallura për blerjet kineze mund të mos realizohen plotësisht. Për këtë arsye, suksesi i Uashingtonit nuk duhet matur vetëm me vlerën e kontratave të reja, por edhe me mekanizmat që do të kontrollojnë zbatimin e tyre.
Pavarësisht viteve të tarifave dhe thirrjeve për “shkëputje”, ekonomitë amerikane dhe kineze mbeten të lidhura. Në vitin 2025, tregtia dypalëshe e mallrave arriti rreth 414.6 miliardë dollarë. Deficiti amerikan me Kinën ra në rreth 202.7 miliardë dollarë, ose 31.8 % më pak se një vit më parë, por u ulën edhe eksportet amerikane drejt tregut kinez.
Kjo tregon kufirin e politikës tarifore. SHBA-ja importon më pak drejtpërdrejt nga Kina, por një pjesë e prodhimit dhe e tregtisë është zhvendosur në vende të treta, jo domosdoshmërisht në fabrikat amerikane. Në të njëjtën kohë, kompanitë kineze po kërkojnë tregje të reja dhe eksportet e Kinës drejt pjesës tjetër të botës kanë vazhduar të rriten. Në thelb, dy fuqitë po ndjekin strategji të kundërta sigurie ekonomike. Uashingtoni dëshiron të zvogëlojë varësinë nga Kina për mikroçipat, bateritë, mineralet kritike dhe produkte të tjera strategjike. Pekini dëshiron të zvogëlojë varësinë e vet nga teknologjia amerikane dhe të ruajë avantazhin që ka në prodhim dhe në përpunimin e mineraleve të rralla. Pikërisht për këtë arsye, ndarja e plotë e dy ekonomive është shumë e kushtueshme, ndërsa kthimi te marrëdhënia e vjetër e bashkëpunimit të pakufizuar është politikisht i pamundur. Takimi i Uashingtonit kërkon një rrugë të ndërmjetme: tregtia vazhdon, por sektorët strategjikë mbeten të mbrojtur.
DHE ME TEJ…
Inteligjenca artificiale është një nga çështjet e reja qendrore. Shtetet e Bashkuara dëshirojnë të ruajnë epërsinë në mikroçipat më të avancuar dhe në sistemet e inteligjencës artificiale. Kina kundërshton kufizimet që pengojnë kompanitë e saj të blejnë teknologji amerikane dhe kërkon shtyrjen ose lehtësimin e disa prej tyre. Një kompromis i gjerë teknologjik është pak i mundshëm, sepse të dyja palët e shohin inteligjencën artificiale si burim fuqie ekonomike dhe ushtarake.
Megjithatë, Uashingtoni dhe Pekini mund të krijojnë një mekanizëm komunikimi për incidente të rënda ose rreziqe të përbashkëta të inteligjencës artificiale. Një marrëveshje e tillë nuk do ta ndalte garën, por mund të ulte rrezikun e keqkuptimeve.
Mineralet e rralla përbëjnë kartën më të fortë ekonomike të Pekinit. Kina kontrollon një pjesë shumë të rëndësishme të përpunimit global të këtyre materialeve, të nevojshme për elektronikën, automjetet elektrike dhe sistemet e mbrojtjes. SHBA kërkon vazhdimësi në furnizime; Kina kërkon në këmbim më pak presion mbi kompanitë dhe teknologjinë e saj. Kjo varësi reciproke është një arsye kryesore pse asnjëra palë nuk dëshiron t’i rikthehet luftës së hapur tregtare. Nëse tregtia është tema më e dukshme, Tajvani mbetet tema më e rrezikshme. Gjatë takimit të majit, Xi i tha Trumpit se Tajvani është çështja më e rëndësishme në marrëdhëniet kino-amerikane dhe paralajmëroi se një menaxhim i gabuar mund të çojë në përplasje.
Pekini e konsideron ishullin pjesë të Kinës dhe nuk e përjashton përdorimin e forcës për bashkim. Kina dëshiron që Trump të deklarojë se SHBA “kundërshton” pavarësinë e Tajvanit, një formulim më i fortë se qëndrimi tradicional amerikan se Uashingtoni “nuk e mbështet” atë. Për Pekinin ky nuk është ndryshim i vogël gjuhësor, por një sinjal politik. Për Tajvanin dhe aleatët e SHBA në Azi, çdo ndryshim do të ngrinte pyetjen nëse siguria e ishullit mund të përdoret si monedhë shkëmbimi në negociatat tregtare.
Nuk pritet që Trump të ndryshojë zyrtarisht politikën amerikane. Megjithatë, edhe pa një marrëveshje, mënyra se si ai flet për pavarësinë e Tajvanit, shitjet e armëve dhe rolin e SHBA-së mund të ndikojë në llogaritjet e Pekinit. Në këtë fushë, paqartësia mund ta parandalojë konfliktin, por mund edhe të ushqejë keqkuptime. Në tryezë ishin dhe u diskutuan edhe Irani, Ngushtica e Hormuzit, Ukraina dhe Koreja e Veriut. Në Pekin, Trump dhe Xi ranë dakord se Irani nuk duhet të ketë armë bërthamore dhe se Ngushtica e Hormuzit duhet të mbetet e hapur për lëvizjen e energjisë. Kina, si blerëse e madhe e naftës iraniane, ka ndikim ekonomik, por nuk dëshiron të shfaqet si zbatuese e strategjisë amerikane.
Këto mosmarrëveshje tregojnë se rivaliteti SHBA–Kinë ka kaluar kufijtë e tregtisë. Ai lidhet me cështjen se kush përcakton rregullat ndërkombëtare, kontrollon teknologjitë e së ardhmes dhe ushtron ndikim mbi rajonet strategjike. Uashingtoni dëshiron ta ruajë epërsinë e rendit të krijuar nën udhëheqjen amerikane; Pekini kërkon një rend ku fuqia kineze të njihet dhe të kufizohet më pak.
Takimi i 24 shtatorit duhet vlerësuar, dhe Rrezultati i tij më realist është ruajtja e qetësisë, pra zgjatja e armëpushimit tregtar, disa ulje të kufizuara tarifash, blerje të reja bujqësore, komunikim më i mirë ushtarak dhe ndoshta fillimi i dialogut mbi sigurinë e inteligjencës artificiale.
Çështjet strukturore do të vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura. Kontrollet amerikane mbi teknologjinë, epërsia kineze në mineralet kritike, statusi i Tajvanit dhe konkurrenca për ndikim global nuk mund të zgjidhen në një takim të vetëm. Edhe nëse vizita të tilla prodhojnë deklarata të ngrohta, të dyja qeveritë do të vazhdojnë të përgatiten për një rivalitet afatgjatë. Takimi në Uashington, mes SHBA dhe Kinës, shënon një përpjekje për ta kthyer një përplasje të mundhme në një rivalitet të administrueshëm. Arritja kryesore nuk është zgjidhja e problemeve, por pranimi se kostoja e humbjes së kontrollit do të ishte shumë më e madhe për të dyja palët dhe njëkohësisht edhe për pjesën tjetër të botës. Prandaj nga ky takim dhe bashkëpunim, përfitojnë të gjithë, e gjithë bota.
