Category: KULTURË

Recension i prof.Rrahman Paçarizi për librin “Rivali i Adamit” të autorit Lulzim Tafa

Lulzim Tafa, Rivali i Adamit, Botimet AAB, Prishtinë, 2024.

Lulzim Tafa është poet. Kjo fjali do të mund të thuhej në fund, por unë guxoj ta them në fillim, ashtu siç ai guxon të shkruajë, ashtu siç shkruan. Përmbledhja e poezive “Rivali i Adamit” e konfir­ mon edhe një herë, pas krejt çmimeve e çmuar- jeve, poetin Lulzim Tafa.

“Mbrëmë m’u shfaq në andërr/ Hija ime. /Vend s’kishin lënë pa e kafshuar/ Ckurril/ gjaku prej syve./ Më shih, t’përgjakur/ Ti ke faj, më tha / Duke të ndjekur ty / Më kafshuan mua.”
Kjo poezi nuk është në fillim të përmbledhjes. Programi filozofik personal i autorit Lulzim Tafa që përmblidhet në këtë poezi, më detyroi ta nxjerr në fillim, për ta nisur me këto vargje e për ta përmbyllur me një poezi tjetër të fuqi- shme, me një lirikë (Lirika për Lulin është gjith- çka, gjithçka.)

Kush s’ka folur me hijen – hija është poetike vet- vetiu dhe duket nganjëherë e frikshme, por të qenët e frikshme tregon se ajo është besnike, të ndjek të vjen pas, pa çka se kafshohet e bëhet

gjak veç pse është besnike. Morali i gjithë për- mbledhjes përqendrohet këtu, ndonëse në poezitë e tjera, sidomos në ciklin “N’zanafillë” shfytyrohen deri në përbuzje, deri në tallje ma- dje disa kode dominante të shoqërisë njerëzore. Për mua, filozofia poetike e Lulzim Tafës për­ mblidhet në këtë poezi programatike, e cila zë vend kah fundi i përmbledhjes, pasi ka guxuar ta shkruajë, ashtu siç e ka shkruar, ciklin “N’zana- fillë”, me çka e nis përmbledhjen e tij të fundit, duke e vendosur veten si personazhin e kontra- diktës, për t’ia mundur frikën atij/asaj që shkru- an për turmat. E Tafa nuk shkruan për turmat (se turmat i kafshojnë hijet), pasi jeton me poe- zinë – ndryshe do ta kishte tradhtuar atë.

Në planin e motiveve, Lulzim Tafa i përbuz men- talitetet e turmave, ideologjitë totalitare: “E di që Zoti është/ I gjithëmëshirshëm/ Dhe fal/ Por, shumë po tutna me vdekë/ Se një herë në Andërr/ e kam dushë/ Hazreti Havën.” Ai, përveç kontrastit që e ndërton, duke luajtur me figurën e Evës/Havës e Adamit/Ademit, arsyeton gjithçka, pasi në këtë cikël thotë se ka jetuar në një kohë me me ta, ka bërë dashuri me ta (Ideja për leqe / erdhi nga Eva/ që të mos ziheshim / me Adamin…) dhe ka bartur pasojat e përzënies nga Edeni, bashkë me ta.

Kjo tregon se Lulzim Tafa i konteston kultet, gati i tall, pasi ata janë njerëz, si ai, si ata. Molla është vetëm metafora e përzënies, është preteksti për përzënien nga Edeni, e thotë ai. Në thelb të gjithçkasë, pra, është mëkati, është kodi biblik i Kainit, edhe vetë fryt i mëkatit. E ne?!

Kodet morale, sado që i ironizon ekstremisht, e përcjellin poezinë e Lulzim Tafës, pasi ai, në fakt, nuk i tall kodet morale, por perceptimin për to, fshehjen e turmave pas tyre. Ai e sulmon menta- litetin ballkanik që mbështetet në rrenën e kre- kosjen: “Çdo i dyti mediokër qe kam taku/ E ka lexu Orwellin/ Çdo i treti/ Edgar Allan Poe-n…? Në këtë rrenë e mediokritet natyrisht që “TRA- DHTARËT Pak dallojnë nga heronjtë/ Njëjtë/ N’tela t’sharkisë/ Shpallen…”. Ata e festojnë edhe pavarësinë në mënyrën e tyre: “Sot është dita/ Kur edhe hajnat/ Dalin nëpër vorre.” Ai e ironizon sloganin “Bac u kry!” me një slogan tje- tër “Bac s’po kryhen”: “Shokët e tu janë shumë/ Shtatëdhjeteshtatëmijë/ Po shkojnë tu’ u shu- mu/” Më shumë se ideja, në këtë poezi ka fuqi gjuha “s’po kryhen”, thotë. S’po kryhen do me thënë, por e teprojnë, e kanë tepru. Semantikisht kundërvihen fort këto slogane “Bac u kry / Bac, s’po kryhen”.

Dhe, si për ironi, aty ku flitet për heronj e për shtatëdhjeteshtatëmijë trima, vjen poezia “Sllavisha me Yugo të kuqe”. Sllavisha është sinonimi i paramilitarit serb. Pasi i jep fund ironisë, Lulzim Tafa, këtu u kthehet kodeve.

Kjo poezi, për mua është shëmbëllimi i vetë Lulzim Tafës si njeri e si poet. Ashtu siç Kafka e ndërton një proces gjyqësor në një roman, Lulzim Tafa “rapor- ton” për një proces gjyqësor, ku dëshmon për Sllav- ishën pa mbiemër, por me Yugo të kuqe. Me një gra- dacion të goditur, poeti dëshmon: “Zotëri Gjykatës/ Ma dogjën shtëpinë/ (Pardon, para se të ma digjnin zemrën/ ma dogjën shtëpinë)/ Shtëpia kishte një bibliotekë/ E biblioteka plot libra”. Ai, megjithatë, mbështetur pikërisht në kode morale arrin të falë: “Zotëri Gjykatës/ Unë po i fali/ Fali edhe ti/ Se edhe këta e kanë një Zot/ E ndoshta i vret”. Në fakt, ky është besimi. Ai i beson një diçkaje më të madhe se mediokriteti njerëzor, i beson edhe fuqisë së fjalës, e poezisë. E dëshmon këtë edhe në poezinë/letrën drejtuar poetit ukrainas Dmytri Chystiak: “Fol me poetë rusë se ata/ E ndalin atë luftë./ Poezia është më e fuqishme se ushtria se lufta./ Vera Polozkova e din se/ Pushkini ishte më i fortë se Putini./ Lulzim Tafa ironizon edhe me kozmopolitët, në vazhdën e sfidimit të ideologjikëve:

“Unë jam kozmopolit/ Edhe në shtrat si në jetë/ Dallime nuk bëj./ Më kujtohet një rast/ Para lufte/ Me Tatjanën kam bërë seks/ Si me një Shqipe”. Shih oksimoronin: “Me Tatjanën kam bërë seks, si me një Shqipe”. Ai është koz- mopolit sepse ka bërë seks me Tatjanën. Me Tatjanën sllave ka bërë seks si me një Shqipe. Në ciklin e fundit poeti u këndon lisave, duke ua bërë me dije se ç’i pret – sopata, pra. “Qava për ju sonte/ deri sa ju pashë/ tek flinit në këmbë./ E di/ se jeni duke e parë në ëndërr/ Sopatën zjarrin/ Grumbulluq/ Te rrënjët/ Një gjarpër.” Ç’m’i kujton vargjet e Azem Shkrelit teksa qante për Arbërinë. Në planin e ideve, përmbledhja “Rivali i Adamit” e poetit Lulzim Tafa është programi i tij filozofik e politik. Në planin e poezisë, është konfirmim i Lulzim Tafës poet – këtë e bën përmes gjuhës, fig- urave që më shumë se në vargje shfaqen në vetë poezitë e në vetë ciklet. Rima, së cilës asnjëherë nuk i ka kushtuar rëndësi, në këto poezi i del vetiu dhe natyrshëm, brenda ritmit të cilin e ndërton duke kursyer fjalët e tepërta. Lulzim Tafa e ndien gjuhën, madje thellë, në vetë palcën e saj. Ndry- she nuk do të thoshte “s’po kryhen”, s’do t’ua vinte emrat që ua ka vënë ‘Tatjanës’ e ‘Shqipes’, s’do t’ia atribuonte Sllavishës “Yugon” e kuqe, as do t’i kërkonte gjykatës t’ia falte se ‘nashta Zoti i vret”…

Dhe krejt të fundit, qëllimshëm e nxora nga var- gu poetik poezinë “Sa shpejt më harroi Nana”. Ka nja dy vjet që kam jetu me këtë poezi. Tafa ma lexoi atë poezi një mbrëmje vjeshte në një kafene në sheshin e Prishtinës, ashtu siç Ali Podrimja na i lexonte poezitë, jo për siguri, por sepse Aliu ishte poet, e poet është edhe Luli.
Ja (se s’kam zemër me e futë në rreshtat konven- cionalë të shkrimit prozaik):.

“Nana sot e ka datëlindjen U bë katër vjeçe.
Sa ngadalë u rritkan të vdekurit.

Ajo tash atje është fëmijë Prindërit e mbajnë për dore Edhe andej si dikur
Këndej.

Vrapon pas fluturash
Mbledh lule
Sa shumë i donte Nana Lulet Edhe emrin ma la Lul
Gati sa ma la Lule.

Nana i ka katër vjet
E ende nuk flet
Sa herë shkoj n’vorre.

Sa rand ish
mos me u përgjigj Nana kur e thërret.
Mundohem me e mësu
Edhe njëherë me fol prej fillimi
Si ajo mua dikur. Është llastu
Dhe gjithë ditën rri
në prehen të Nanës s’ vet

Jam idhnu me ty Nanë Dije.

Qysh pse?

Kur të vij atje të kallxoj Ncncnc
Sa shpejt m’harroi”

Tri shtyllat, tri kodet, temat, motivet e mëdha të poezisë së Lulzim Tafës janë poezia për hijen, poe- zia për Slavishën me Yugo të kuqe dhe “Sa shpejt më harroi Nana”. Te këto poezi, Lulzim Tafa që luan me secilin simbol kombëtar, fetar e njerëzor, ulet në tokë dhe derdh lot për njerëzoren, shfaqet i ndjeshëm. Gjetjet si “nana u bë katër vjeçe” janë kulmi i mërzisë që e kërkon ngushëllimin te bota e përtejshme, ku nana rilind e shndërrohet në fëmijë të cilin prindërit e mbajnë përdore. Por, ndonëse katër vjeç nana ende nuk flet, nuk përgjigjet, ndaj, fare në kulmin e mallit, ai i drejtohet: “Jam idhnu me ty Nanë/ Dije.” Pastaj kalon në delir dhe bash- këbisedon me të: “Qysh pse?”.

Në planin e figurave dhe të poetikës, edhe kjo përmbledhje është në linjë me botimet e mëher- shme. Lulzim Tafa, tashmë ka një stil të konsol- iduar të shkrimit dhe poezitë e tij e kanë brenda vetes një fabulë. Ato në një anë janë poezi medi- tative (Sa për dijeni, andrrat nuk ishin si njerëzit/ ato kur vuajnë/vdesin), e në anë tjetër kanë fabulë (mbrëmë gjithë natën e lume/kam pa në andërr/ një andërr/tu’ lëngu)/. Dhe, kjo nuk është e leh- të për ta bërë. Në këtë pikë, ai më afrohet në një masë me poezitë e Ali Podrimjes, por më një dozë më të theksuar të ironisë, me krahasim e kundërshti më të theksuar. Masa, preciziteti më të cilin ky autor arrin ta kombinojë fabulën (za- konisht të thurur si thënie popullore) me inten- sitetin e ironisë dhe kundërshtisë e krahasimit të theksuar, mendoj se janë elementet të cilat e bëjnë efektin e tyre te lexuesi. Dhe, këto i them mbështetur në një periudhë të gjatë kohore sa e përcjell Lulzim Tafën në rrugëtimin e tij po- etik. Në anë tjetër, ndonëse nuk e synon ritmin e rimën, në shkallën që këtë e bëjnë poetët e ndi- kuar nga teoritë letrare, ai arrin ta kapë ritmin me një saktësi të çuditshme, edhe pse shpesh, duke e këputur vargun teknikisht, sikur mundohet t’i bëjë bisht ritmit, sikur përpiqet ta shpërqendro- jë lexuesin nga ritmi për ta zhytur brenda ideve. Dhe, ky është qëllimi i vetëm që fatmirësisht, Lulzim Tafa nuk e arrin kur shkruan poezi – nuk arrin të të shpërqendrojë ritmikisht – natyrisht që kjo është një cilësi e të shkruarit. Ritmi e rima janë elemente mnemotike që e gërvishtin mem- orien dhe mbeten aty përgjithmonë.

Gjithsesi, edhe kjo shkëputje, edhe prerjet e tjera janë në funksion të “rrëfimit” poetik, me ç’rast poeti Lulzim Tafa duke rrëfyer ta vë një pritë dhe të pret aty për të të befasuar, si një element i rëndësishëm i poezisë së këtij lloji.

Në anë tjetër, në poezinë lirike, Lulzim Tafa më përafrohet me Azem Shkrelin, në kuptim të ndje- sisë e mendjemprehtësisë – ndjesisë që e bën ta lëshojë veten krejt përtokë për ta përjetuar një situatë narrative dhe mendjemprehtësisë për ta shtrënguar telin e kitarës aq sa të nxjerrë tingu- llin më të bukur, por jo aq sa s’do të mbante më. Dua, ta ritheksoj se figurshmëria e përshkon të gjithë poezinë e Lulzim Tafës dhe kjo fig- urshmëri nuk ndalet te raporte fjalësh brenda një vargu apo në raporte ndërmjet vargjesh – kjo figurshmëri e përfshin poezinë si të tërë ­ secila është qoftë figurë më vete, qoftë tufë figurash të goditura, të mbështetura më shumë në semantikë, sesa në raport fjalësh të figurshme.

Përfundimisht, me këtë përmbledhje, Lulzim Tafa dëshmon siguri në të shkruarit e poezisë, guxim për trajtimin e temave në mënyra ndonjëherë tronditëse, duke shpërfillur masat e besimet dhe rikonfirmon një stil krejt të veçantë të të shkruarit të poezisë, pa u kornizuar brenda te- orish letrare dhe pa u ndikuar nga modele të të shkruarit.

Luli e ndien poezinë e jeton me të: “Sa thellë shti duart/i ka në mua sonte/thellë/shumë thellë/ te rrënjët e idhnimit”.

Dhe, krejt në fund, më lejoni të rithem: Lulzim Tafa është poet!

Kongresi i Dibrës, i njohur si Kongresi kushtetues i përbashkët shqiptaro-osman u mbajt nga data 23 deri më 29 korrik 1909 në qytetin e Dibrës.

Kongresi u sponsorizua nga qeveria osmane xhonturke nëpërmjet Komitetit Qendror xhonturk “Bashkim e Përparim”, me qëllim që të ndikonte me mjete paqësore te shqiptarët për një qëndrim sa më besnik të këtyre ndaj qeverisë osmane.

Megjithatë, një pjesë e mirë e patriotëve shqiptarë pjesëmarrës në kongres refuzuan kategorikisht që të nënshkruanin symbyllur rezolutën e propozuar nga komiteti, dhe krijuan një komision të përbashkët me xhonturqit, vendimet e të cilit, edhe pse ishin në thelb për besnikërinë e shqiptarëve ndaj Perandorisë Otomane, përfshinë për herë të parë disa masa që lejonin që shqipja të bëhej gjuhë zyrtare në Perandori dhe të mund të jepej mësim nëpër shkolla shtetërore.

Interpretimet e historianëve për vendimet dhe rëndësinë e Kongresit të Dibrës janë te dyfishta: nga njëra anë ato theksojnë pamjaftueshmërinë e këtyre vendimeve për qëllimet e Lëvizjes Kombëtare dhe përftimet që pati qeveria xhonturke nga ato, nga ana tjetër pranohet rëndësia e këtij kongresi në bashkimin e shqiptarëve dhe në prodhimin e rezultateve konkrete në plan kombëtar brenda perandorisë.

Pas 6 dite pune Kongresi, në mbledhjen e tij të fundit më 28 korrik, miratoi një program tjetër prej 17 pikash, të përgatitur nga Komisioni e të përbërë prej dy pjesësh: pjesa e parë, prej 5 pikash, që gjatë diskutimeve u quajtën “nene të bashkimit” ose “bashkimtare”, përfaqësonte programin e paraqitur nga xhonturqit me disa ndryshime që iu bënë në Kongres, nën trysninë e delegatëve shqiptarë.

Në këtë pjesë shprehej uniteti i të gjithë osmanlinjve dhe besnikëria e shqiptarëve ndaj osmanizmit, vendosmëria e tyre për të respektuar regjimin kushtetues, për të mbrojtur me armë në dorë qeverinë kushtetuese, në rast se do të kërcënohej nga jashtë ose nga ata që brenda vendit do t’u shërbenin ideve të huaja; kërkohej gjithashtu që gjithë shqiptarët të kryenin shërbimin e detyrueshëm ushtarak.

Kjo pjesë e programit, me gjithë ndryshimet që pësoi në Kongres, ruajti në thelb karakterin e saj xhonturk. Në pjesën e dytë të programit, të përbërë nga 12 pika, të cilat gjatë punimeve të Kongresit u quajtën “nenet dytësore ose të nevojshme” (për shqiptarët), megjithëse në mënyrë mjaft të moderuar, u përfshinë disa nga kërkesat e parashtruara nga përfaqësuesit e rrymës kombëtare shqiptare.

Një pjesë e mirë e masave që përfshiheshin këtu kishin të bënin me zhvillimin e përgjithshëm ekonomik e kulturor të vilajeteve të Turqisë Evropiane. Parashikohej ndërtimi në këto vilajete i hekurudhave dhe i rrugëve automobilistike; tharja e kënetave dhe sistemimi i lumenjve; krijimi në Turqinë Evropiane i shkollave normale turke për mësues dhe i shkollave të larta për tregti e mjeshtëri (profesionale), në të cilat të mësohej filozofia fetare, morali islam e Kurani; ngritja në një nga qendrat e Turqisë Evropiane e një universiteti turk; likuidimi i menjëhershëm i “Shoqërisë së duhanit të Perandorisë Osmane” (“Régie des tabacs…”) etj.

Krahas këtyre përfshiheshin edhe disa masa të veçanta për Shqipërinë. Kërkohej që të “hapeshin në Shqipëri, ku arsimi është më i prapambetur, shkolla fillore, të mesme dhe të larta për tregti e mjeshtëri, ku gjuha shqipe të mësohej lirisht në kufijtë e dëshpëruar”. Mësimi i gjuhës shqipe dhe sasia e orëve për të i liheshin për t’i caktuar çdo lokaliteti të veçantë. /KP/

Dhimitër Shuteriqi është një nga prozatorët, poetët dhe studiuesit më produktiv të letërsisë shqipe. Lindi në Elbasan më 1915 dhe ka vdekur më 22 korrik të vitit 2003.

Ishte nga një familje intelektuale, i biri i Simon Shuteriqit, pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit dhe atë të Elbasanit, si dhe një ndër themeluesit e Normales.

Mori pjesë në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe pas Çlirimit në jetën kulturore dhe letrare të vendit.

Dhimitri ndoqi mësimet në Liceun e Korçës dhe më pas shkollimin e lartë e ndoqi në Universitetin e Grenoblit dhe Lionit, në Francë. Më 1942-1943 jepte mësim në Elbasan, më 12 maj 1943 u zgjodh sekretar i këshillit krahinor nacionalçlirimtar për komitetin qarkor të Elbasanit.

Më 2 mars 1946 në Drejtorinë e Shtypit dhe Propagandës pranë Ministrisë së Shtypit, Propagandës e Kulturës Popullore, u krijua një komision që ngarkohej për t’u dhënë liri qarkullimi librave të botuar deri në atë kohë në Shqipëri, pjesë e të cilit ishte edhe Shuteriqi si punonjës i Lidhjes së Shkrimtarëve.

Në vitet 1950-1974 ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Ka filluar të shkruajë që në vitet ’30.

Fusha kryesore e veprimtarisë së tij krijuese është proza, romani, por sidomos tregimi, ku shquhet si një nga lëvruesit më të mirë të tij.

Si studiues ka punuar sidomos në fushën e historiografisë letrare, si një ndër autorët krye­sore të teksteve e të veprave përgjithësuese për historinë e letërsisë shqiptare, i monografive të veçanta si dhe i punimeve për historinë e kulturës shqiptare, për folklorin e filologjinë. Veç kësaj Dhimitër Shuteriqi është marrë edhe me publicistikë.

Dhimitër Shuteriqi ka lënë në dorëshkrim një varg veprash të përfunduara. Është dekoruar me “Urdhrin e Flamurit”; ka marrë Çmimin e Republikës së Shkallës së Parë.

Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, vizitoi sot ekspozitën personale “Udhët që më njohin” të artistit Rron Qena, të kuruar nga Lulzim Zeqiri, në Galerinë Kombëtare.

Përmes një komunikate për media, thuhet se ekspozita e artistit përbëhet nga 39 piktura të punuara në vaj të cilat shfaqin përjetime e emocione të autorit në qytetet e Prishtinës, Berlinit, Shkodrës e Bremenit.

Duke parë nga afër punimet e artistit, Kryeministri Kurti vlerësoi filozofinë artistike të Rron Qenës të shprehur përmes stilit dhe qasjes së tij në veprat e punuara me reflektim e kujdes në çdo detaj.

Ekspozita u hap të mërkurën e 17 korrikut dhe do të qëndrojë e hapur për publikun deri më 1 shtator.

Komediani legjendar Bob Newhart, komiku i këndshëm, por shumë satirik, seritë televizive të të cilit “The Bob Newhart Show” dhe “Newhart”, ishin hite të mëdha gjatë viteve 1970 dhe ’80, është ndarë nga jeta të enjten në Los Anxhelos, në moshën 94-vjeçare.

Publicisti i Newhart, Jerry Digney, tha se ai vdiq pas një sërë sëmundjesh të shkurtra.

Newhart, ishte gjithashtu i njohur për audiencën e re si Papa Elf në klasikun e Krishtlindjeve të vitit 2003 “Elf” dhe së fundmi u shfaq në tre episode të “Young Sheldon”.

Para suksesit të tij televiziv, albumet e komedisë së Newhart, ishin jashtëzakonisht të njohura për qasjen e tyre të re në atë kohë të humorit vëzhgues.

Ai drejtoi televizione për pjesën më të madhe të dy dekadave, fillimisht me “The Bob Newhart Show” si një psikolog i hutuar i Çikagos dhe më pas në “Newhart” si një hanxhi po aq i humbur në New England.

Të dy shfaqjet ishin suksese të mëdha për CBS dhe ato u zhvilluan për një total prej 16 vitesh midis 1972 dhe 1990.

Një ekspozitë që paraqet tekste dhe imazhe të dy feve kryesore në Ballkan, Krishterimit dhe Islamit, u hap të mërkurën në Bibliotekën Kombëtare të Shën Kirilit dhe Metodit në Sofje.

“Ne vendosëm të tregojmë rolin e pranisë së shenjtë verbale në jetën e njerëzve, pavarësisht prejardhjes apo besimit të tyre”, tha drejtori i Bibliotekës Kombëtare, Krasimira Alexandrova.

Ekspozita përfshin 16 panele me dorëshkrime, dokumente arkivore, libra të vjetër dhe grafika origjinale me fokus rolin e fjalës në krishterim dhe islam. Ato i përkasin koleksioneve të Bibliotekës Kombëtare dhe kanë një diapazon kronologjik nga shekulli i 13-të deri në shekullin e 20-të, tha Bojana Minchev, udhëheqëse e Departamentit të ruajtjes së dorëshkrimeve dhe trashëgimisë dokumentare në Bibliotekë.

Botime në miniaturë të Biblës dhe Kuranit, libra lutjesh dhe të tjera janë vendosur në tre vitrina. Ekspozita nuk pretendon të jetë shteruese, shtoi ajo.

Një libër i Hristo Trendafilov me titull “Parapet. Topiki i Suotvetstvia”, u prezantua në ekspozitë. Vëllimi përfshin 30 artikuj dhe studime të shkruara gjatë 25 vjetëve dhe të botuara në revista, seri dhe koleksione të ndryshme bullgare dhe të huaja.

Hristo Trendafilov u lind në fshatin Anton. Interesat e tij shkencore janë letërsia bullgare dhe shkollat letrare. Ai ligjëroi për filologji bullgare në Universitetin e Shën Petersburgut. Trendafilov është autor i monografive, teksteve shkollore dhe librave referencë. Midis tyre janë Studime për poetikën e historisë, Poezia e re: 1975-1989, Gjon Eksarku i Bullgarisë ndër të tjera. /BTA

Në Prime Video do të shfaqet një mini-serial i frymëzuar nga jeta e boksierit legjendar Muhamed Ali, i titulluar “Më i madhi”, siç quhej gjatë jetës së tij.

Konsiderohet si seriali i parë zyrtar për jetën e boksierit të famshëm dhe do të luhet nga Jaalen Best, me producentë ekzekutivë Michael B. Jordan, Ben Watkins dhe Josh Wakely. Ata siguruan të drejtat për historinë e Aliut dhe sollën projektin në Amazon.

“Jam e emocionuar që do të prodhoj Greatest me Ben Watkins, i cili kapi thelbin e historisë së Muhamedit,” tha Lonnie Ali, gruaja e legjendës së boksit dhe producentja ekzekutive e serialit.

Për të nderuar poetin e ndjerë Ali Podrimja, Kolegji AAB në Prishtinë, kishte vendosur që të themelojë çmimin “Ali Podrimja”, çmim ky që u jepet personaliteteve me arritje kulminante në fushën e letërsisë, dhe të parin si më të merituarin për këtë çmim, ky institucion kishte zgjedhur shkrimtarin Ismail Kadare.

“Ali Podrimja si njëri nga shkrimtarët më me nam në të gjithë shqiptarinë, ka merituar të ketë një çmim të tillë në emrin e tij. Po ashtu edhe Kadareja, si një shkrimtar tepër i dalluar gjithashtu ka merituar një çmim të tillë”, kishte thënë rektori i Kolegjit AAB, Lulzim Tafa.

Nderimi i Kadaresë me çmimin “Ali Podrimja” nga Kolegji AAB u bë më 2 shtator 2013, me një ceremoni solemne, në prani të figurave të shumta me rëndësi të jetës publike.

Kadare, pasi pranoi çmimin nga rektori i Kolegjit AAB, Lulzim Tafa, mbajti një fjalim ku fillimisht foli për rëndësinë e çmimeve që mbajnë emrin e shkrimtarëve dhe që u jepen kolegëve të tyre. Më pas, ai vazhdoi me shpjegimin e tij për të vërtetën e padiskutueshme të të qenit evropianë të kombit shqiptar.

“Tashti do të them fjalët që juve më së shumti priten në raste të tilla, jam vërtet shumë i prekur të kem këtë çmim, që mban emrin e një prej poetëve më të shquar të kombit shqiptar dhe njëherësh mikut tim të shtrenjtë, Ali Podrimës. U përmend këtu disa herë me të drejtë fjala festë, mbledhje e gëzueshme dhe jam i detyruar të them që në këtë botën tonë ka disa herë paradokse të mëdha dhe ky gëzim, kjo festë, ky tubim, siç përdoret kjo fjalë e bukur në Kosovë ka burim një hidhërim në rrënjët e saj, sepse kjo lidhjet me ikjen e parakohshme të Ali Podrimës nga kjo botë. E kuptojnë të gjithë që kjo ceremoni nuk do bëhej dhe unë s’do ta kisha këtë çmim në qoftë se ai s’do të ikte kështu para kohe, po e theksoj nga bota dhe do të ishte më mirë, natyrisht, që unë mos e merrja këtë çmim dhe ju mos ishit këtu dhe të gjithë ne mos mblidheshin në këtë festë, në qoftë se ai do të jetonte. E megjithatë, në këtë botën tonë ka gjëra që nuk varen nga punët e tyre e kapërcejnë dhe logjikën njerëzore dhe vullnetin njerëzor dhe i vendos tjetërkush. Ali Podrimja s’është më, por ai ndërkaq është dhe kjo nuk është një metaforë, është një e vërtetë që ne po e përjetojmë në këto çaste dhe që nuk e përjetojmë vetëm ne në këtë sallë, por gjithë lexuesit shqiptarë, që do të thotë pjesë e madhe e kulturuar e kombit shqiptar, e përjeton herë pas here dhe do ta përjetoj gjithmonë. Prandaj, kur them jam i prekur, jam thellësisht i prekur vërtet që kam mundësi që emri i tij, në këtë rast të bëhem shkas unë sot, herë të tjera të këtë shkaqe të tjerave që të kujtohet gjithmonë në mesin tonë të kulturës shqiptare”, tha Kadare.

Në fjalën e tij, Kadare komentoi edhe çmimin që mban emrin e tij, i cili në atë vit iu kishte dhënë dy shkrimtarëve të shquar shqiptarë.

Duke iu përgjigjur pyetjes së prezantuesit se cila ka qenë ndjesia e tij kur e ka kuptuar për këtë çmim që mban emrin e tij.

“Kjo ndodh një herë shumë rrallë, duhet ta dini dhe unë kur ka qenë ky rast, si e përmendët ju, kam pasur edhe një lloj besëtytnie jo të mirë, të jepet çmimi, duke qenë ti i gjallë, zakonisht çmimet jepen më pas. Megjithatë, logjika ishte që letërsia shqipe të pretendohej t’i japë dhe ajo gjykimin e saj kulturës shqiptare për kulturën botërore dhe fakti që u zgjodhën dy nga shkrimtarët më të mëdhenj të të shekullit dhe të them drejtën, unë pata njëfarë shqetësimi se ndoshta ata nuk do të pranojnë se shpesh kur janë shkrimtarët më të mëdhenj në moshë, se ai që njeriu që i ka dhënë emër çmimit, qëllon edhe me diplomaci refuzojnë. Shumica e bëjnë kështu dhe shumica kështu do të ndodhte. Megjithatë, ishte një nder dhe çmimi u pranua. Ishte një nder, u pranua si thuash ishte një autoritet i Kulturës Shqiptare që t’i japin edhe ajo zërin e saj, e morën siç thashë dy nga shkrimtarët më të mëdhenj të kohës dhe ishte një kënaqësie për të gjithë neve”, ishte shprehur Kadare.

Në fjalën e tij, ai nuk harroi të përmendë çështjen e kombit shqiptar dhe vendin e saj natyrshëm si pjesë e familjes evropiane, të cilës i kushtoi rëndësinë më të madhe gjatë asaj ceremonie.

“Kosova është pjesa pjesë e natyrshme e kombit shqiptar”, tha Kadare deri sa iu përgjigj pyetjes se çdo të thotë Kosova për të.

“Pyetja është duket e thjeshtë, por është dhe e vështirë, sepse është një pyetje, si thuash, nga këtë situatë globale që përfshin dhe ka të bëjë me gjithë përmasat e një kombi, nuk është fjala vetëm për kombin shqiptar, por për çdo komb, të shtrohet një pyetje e tillë, do një përqendrim, vëmendje, për të dhënë një përgjigje të saktë dhe mendoj se nuk ka përgjigje të saktë, ka një përgjigje që përjetohet nga të gjithë, po ka shumë më tepër me intuitë, me mbindjesi sesa me logjikë. Kosova është pjesa pjesë e natyrshme e kombit shqiptar, e kombit që ne na është bërë zakon të themi ka pasë shumë telashe, shumë drama. Unë mendoj se kombi shqiptar, populli shqiptar është e vërtetë se ka patur drama dhe shqetësime të mëdha”, kishte thënë Kadare.

Përkundër sfidave të shumta që ka kaluar, ai kishte thënë se asnjë, kombin shqiptar nuk e ka quajtur si komb me fat të munguar.

“Unë nuk e quaj, s’e kam quajtur kurrë një komb me fat të munguar, me fat të hidhur, siç është bërë zakon, shpesh të thuhet, nuk ishte e vërtetë. Ka pasur humbje, të gjithë popujt kanë humbje ë shumica e kombeve në këtë botë nuk janë më të gjallë, duhet ta dimë të jemi të ndërgjegjshëm, sepse përdoret shpesh shprehja populli i pavdekshëm, popujt janë të pavdekshëm, kombet janë të pavdekshëm, nuk është e vërtetë. Kombet, si çdo gjë, janë të vdekshëm dhe ata që janë të gjallë do të thotë se ata kanë triumfuar mbi një të keqe të madhe që e sulmon gjithmonë kombin. Është e natyrshme që kombet të sulmohen nga kush, në mënyrë të paparashikueshme, nga lloj-lloj rrethanash, shpesh nga vetvetja. Kjo është sulmi sulmi më i rrezikshëm. Prandaj, me mikun tim të shtrenjtë, Ali Podrimja, sikurse me mikun tjetër të shtrenjti, gjithashtu e kam humbur Azem Shkrelin, kemi biseduar shpesh për këto probleme, për lidhjen që detyrime ka kultura, letërsia me kombin e vet. Letërsia nuk ka ato detyrime që mendohet, letërsia nuk rregullon punët e një kombi, nuk rregullon punët e shtetit, nuk rregullon punët e partive, prandaj ai është mirë që t’i qëndrojë jashtë tyre, ajo ka vlerë si vlerë e pavarur në radhë të parë, si një vlerë paralele, si një botë paralele, por ka sezone në kastinë në jetën e popujve kur kanë nevojë për të dhe atëherë letërsia e thyen zakonin e saj të pavarësisë dhe përzihet në punët e kombit. Kështu është përzier lehtësia shqipe në njëqind e njëzet vjet përpara, njëqind e pesëdhjetë në kohën e Rilindjes Kombëtare, kështu duhet të përzgjidhet përsëri kultura shqiptare sot kur kombi shqiptar ka një problem tepër serioz, nuk do të përdorja fjalën erë të rëndë, po më tepër serioz, me kuptimin të rëndë. Kombi shqiptar ka një problem në kontinentin e vet evropian. Është sot i vetmi popull, ose i vetmi komb, ndaj të cilit është bërë një përpjekje për të nxjerrë nga kontinenti”, kishte thënë Kadare.

Diskutimet se është apo nuk është evropian kombi shqiptar, Kadare i pat quajtur absurditete nga njerëz që sipas tij jo vetëm që s’janë të mençur, por janë edhe të rrezikshëm.

“Nuk do ta krahasoja me dramën e hebrenjve, sepse ajo është planetare dhe me përmasa më të mëdha, më tragjike, por që i ngjan asaj me përmasa evropiane. Kombi shqiptar e ka pasë këtë problem, vazhdon ta ketë dhe shtruar disa herë që e ka vendin apo jo në Evropë. Duhet të jetë në Evropë apo jo? Është evropian apo shtiret sikur ishte evropian? Ja këto duken absurditete, po këto janë të vërteta dhe këto janë disa herë diskutuar edhe nga njerëz që ne i kujtojmë të mençëm, por që s’janë të tillë. Jo vetëm se s’janë të mençur, por janë të rrezikshëm. Kombi shqiptar është pjesë e mirëfilltë e familjes evropiane. Ai nuk ka nevojë për arsye për tu justifikuar pse është evropian, zakonisht kombet nuk kanë nevojë për arsye, sepse arsye janë vetë ata. Vetë ekzistenca e një kombit është arsye për një komb, arsye të qenit. Kombi shqiptar e ka gjeografinë e vet, vendin e vet e ka në Evropë, historinë e vet e ka në Evropë, qytetërimin e vet e ka pjesë të qytetërimit evropian dhe nuk ka pse shtrohet ky absurditet që është i është makabër, po ta shikosh nga një anë, te një popull, a duhet të jetë në Evropë, apo duhet të të bëhet në pjesën e tij më barbare, por mbulimi është bërë i tillë, që kombi shqiptar s’e ka vendin këtu dhe nuk është keq të dëbohet nga kontinenti. Kjo, ka herë është quajtur shpërngulje, herë dëbim dhe drama e fundit ka qenë para katërmbëdhjetë vjetësh, ku u bë përpjekja e fundit për ta përgjysmuar një pjesë të tij për ta nxjerrë nga Evropa. Prandaj, në këto raste kultura shqiptare, letërsia në gjithë dhe ndaj dhe ta rikujtojmë, miqtë tanë që na kanë ikur me përkushtim, kemi detyrën të ndihmojmë në sqarimin e këtij keqkuptimi, që për fat të keq po bën rrugë kudo. Nuk kanë kuptim diskutimet, a ngjajnë. Nuk është luks thjesht evropian, nuk është mburrje, është thjesht fakt. Nuk e bëjmë ne shqiptarët këtë gjë, se do mburremi para një jurie ndërkombëtare. “Na shikoni se edhe ne jemi evropianë”. Ne kemi qenë, jemi, ngjajmë me Evropën, apo s’ngjajmë, është një muhabet tepër i konsumuar dhe vulgar disa herë. Më pëlqen të theksoj një gjëje që e kam theksuar përpara. Ngjashmëria jonë me Evropën fillon ndoshta nga një gjë jo e këndshme, nga ashpërsia, por dhe ashpërsia është një ngjashmëri. Fillon ngjashmëria nga ashpërsia, për të përfunduar një ditë ndoshta edhe te butësia, ose s’ishte e nevojshme që të përfundohej te butësia, po ashtu është. Evropa më ngjajnë me të mirat e me të këqijat e saj, në radhë të parë, po ato janë të këqijat e saj, të këqijat evropiane dhe kështu u zgjata shumë te kjo, sepse kjo ka qenë një nga bisedat tona me Ali Podrimen dhe Azem Shkrelin, që të dy këta miqtë e mi të hershëm ishin të kursyer me fjalë, kush i ka njohur, e di mirë, dhe meqenëse edhe unë nuk jam shquar për ndonjë shkathtësi të të foluri, s’i të thuash, me fjalë shumë, nuk kemi harxhuar shumë fjalë për t’i shprehur, po jemi kuptuar jemi kuptuar shumë mirë”, kishte mbyllur fjalimin e tij shkrimtari i madh shqiptar, Ismail Kadare në ceremoninë e ndarjes së çmimit “Ali Podrimja” në Kolegjin AAB.

Kujtojmë se Çmimin Ndërkombëtar për Letërsi dhe Art “Ali Podrimja” të cilin e ndan Kolegji AAB, deri tani e kanë fituar shkrimtari i madh shqiptar Ismail Kadare, shkrimtari i madh malazias Jevrem Bërkoviq, si dhe shkrimtari boshnjak, Abdulah Sidran.

Në videon më poshtë e gjeni ceremoninë e plotë të ndarjes së Çmimit Ndërkombëtar për Letërsi “Ali Podrimja” të Kolegjit AAB për shkrimtarin e madh Ismail Kadare, e cila u zhvillua me 2 shtator 2013:

Shkrimtari I madh shqiptar, Ismail Kadare, më 1 korrik të këtij vitit ndërroi jetë në moshën 88-vjeçare. Ai lindi në Gjirokastër, më 28 janar të vitit 1936.

Ishte akademik, politikan, ish-deputet i Kuvendit Popullor (1970-’82), zv/kryetar i Frontit Demokratik dhe një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë.
Si shkrimtar u shqua kryesisht për prozë, por kontributi i tij u shtri edhe në dramaturgji, poezi dhe përkthime. Nisi të shkruajë kur ishte ende i ri, fillimisht poezi, me të cilat u bë i njohur, e më pas edhe prozë, duke u bërë prozatori kryesor shqiptar. Veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë.

Në vitin 1996, Kadare u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. Është nderuar me shumë çmime ndërkombëtare, mes të cilëve Çmimin “Man Booker International” më 2005, çmimin “Princ i Asturias” për Artet më 2009 dhe Çmimin “Jeruzalem” më 2015. Viteve të fundit, ai e ndante kohën e tij mes Francës dhe Shqipërisë.

Një ekip arkeologësh dhe restauratorësh të Drejtorisë Rajonale të Trashëgimisë Kulturore në Vlorë kanë zbuluar një tjetër varr monumental në hyrje të territorit të Parkut Arkeologjik të Amantias, buzë rrugës që lidh fshatrat Ploçë dhe Amonicë të Bashkisë së Selenicës.

Specialistët konfirmojnë se kanë gati një projekt për restaurimin e tij.

Varri i zbuluar daton mes shekullit I dhe II pas Krishtit. Brenda hapësirës së varrit monumental me blloqe guri, është ndërtuar një varr me muraturë tulle.

Nga elementet e tjerë të zbuluar, tërheq vëmendjen suvatimi i hapësirës së brendshme të dhomës së varrimit.

Objektet e zbuluara janë kryesisht enë qeramike të fragmentuara, pak enë të plota, enë qelqi të fragmentuara, si dhe objekte metalike, ku një pjesë e madhe përbëhet nga gozhdët.

Qyteti ilir i Amantias u themelua në fund të shekullit V para Krishtit. Parku shërben si një dëshmi e pasur e historisë, ndërsa këto gërmime arkeologjike të kryera forcojnë të dhënat historike për ekzistencën e Amantias. /tch

Për nder të 100 vjetorit të Rezistencës në Arbërinë e Vogël, ku prijës të saj ishin Azem e Shote Galica, Komuna e Vushtrisë ka organizuar aktivitet te ndryshme kulturo-artistik në amfiteatrin “Adem Mikollovci”, raporton EO.

Kryetari i Komunës së Vushtrrisë, Ferit Idrizi, tha se ky 100 vjetor tregon se Kosova nuk e ka ndalur kurrë luftën e saj brez pas brezi ndaj pushtueseve, kështu duke mbrojtur trevat e saj.

Ai ka me këtë rast ka përmendur edhe ish-kreret e UÇK-së, Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin e Jakup Krasniqin, të cilët janë duke u gjykuar në Hagë, që sipas tij edhe sot e kësaj dite ata janë duke u mbajtur padrejtësisht atje.

“Është një datë e rëndësishme dhe vetëm data 100 vjeçare tregon se ky vend nuk e ka ndal luftën brez pas brezi për ta mbrojtur vendin. Jemi tubuar gjenerata brenda 100 vitesh për ta kujtuar dhe për ta respektuar këtë përvjetorë. Arbëria e Vogël nuk ishte ndonjë gjë tjetër përveç bërthama e rezistencës në krye me heroin Azem dhe Shotë Galicën. Jemi me fat që kemi mbërri këtë ditë ta përjetojmë me shumë mund dhe me shumë gjak e kemi fituar lirinë. E gjithë kjo luftë është bërë, gjithë kjo rezistencë për ta dëbuar ushtrinë serbe. Sot edhe pse jemi në liri sot ka padrejtësi nga ndërkombëtarët, ku Hashim Thaqi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi dhe Jakup Krasniqi po mbahen padrejtesisht në Hagë. Falënderoje dhe të gjithë ushtaret e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës që kanë kontribuar në lirinë e Kosovës”, tha Idrizi.

Profesori Mentor Hasani, ka thënë se heroi Azem Galica ka drejtuar shumë beteja kundër pushtuesve serb dhe se të dy heronjët dolën në krye të betejësë në kohën më të nevojshme për Kosovën.

Sipas tij, rezistenca e tyre është bërë shembull për ta ndritur të ardhmen e Kosovës.

“Kush më mirë se ju e kupton rezistencën e Azem dhe Shotë Galicës se ushtarët e UÇK-së. Jemi mbledhur për të nderuar dhe uruar rezistencën e Azem dhe Shotë Galica. Azem Galica dhe Shota dolën në krye në kohën më të nevojshme për Kosovën. Ai drejtoi shumë beteja kundër pushtuesve serb. Në këtë përvjetor nuk kujtojmë vetëm humbjen por edhe çka na ka lenë pas, ai na mësoi që liria nuk vjen pa sakrifica. Le të kujtojmë she të ndjekim shembullin e tyre për ta ndritur të ardhmen e Kosovës”, tha Hasani.

Në emër të familjareve të fshatit Galicë, Qamil Sahiti ka thënë se pushtuesit serb janë munduar gjithmonë që të zhdukin shqiptarët, por që sipas tij, heronjtë shqiptar ndalun që një gjë e tillë të ndodh.

“100-vjet më parë u munduam të shohim aktivitetin shqiptar, u munduan që ta vrasin dhe të trembin dhe i dogjën shqiptarët. U munduan që t’i zhdukën nga faqja e dheut vetëm që ishin shqiptarë dhe po jetonin në vendin e tyre që nga kohët e lashta. Të udhëzuar nga patriotet e asaj kohës, Hasan Prishtina, Bajram Curri. I treguam botës që kjo tokë do të mbetet e shqiptarëve, në këtë rrugë dhe me këtë motiv u themeluar Ushtria Çlirimtare e Kosovës. Jam i bindur që do të realizohet ëndërra e te drejtave të jetojmë lirshëm. Kërkojmë përfundimin drejt funksionalizimit të Kullës në Galicë, dhe të emërohet rruga Vushtrri-Skenderaj, Azem Galica”, tha Sahiti.

Familjarja e Azem dhe Shotë Galicë, Sala Ahmetaj ka thënë se Ushtria Çlirimtare e Kosovës është frymëzuar nga luftërat që kishin në krye Azem dhe Shotë Galicën.

“Përshëndes me shumë dashuri ish-ushtarët e UÇK-së të cilët të frymëzuar nga Azem dhe Shotë Galicës kanë bërë madhështinë për vendin. Ndihem e nderuar te marrë këtë mirënjohje për luftën që kanë bërë, Shota është heroina e botes që është shndërruar në frymëzim. Kur një grua vlerësohet për guxim mençuri do të thonë ku je o Shotë Galica. Gërsheti i Shotës është bërë simbol i lirisë”, tha ajo.

Në fund, i pari i Vushtrrisë ka ndarë dekorata në shenjë mirënjohje ndaj kontribuuesve për çështjet kombëtare.

Komuna e Vushtrrisë për të shënuar 100 vjetorin e rezistencës në Arbërinë e Vogël, për tri ditë me radhë ka organizuar aktivitete të ndryshme.