U ngritën pranë ujit, u pasuruan nga tregtia dhe u rindërtuan pas luftërave – sekreti i mbijetesës së tyre vazhdon të mahnitë historianët
Është e vështirë të përcaktohet me siguri se cili është qyteti më i vjetër në botë ku vazhdon të jetohet edhe sot. Përgjigjja varet nga mënyra se si e përkufizojmë një qytet dhe nga dëshmitë që kemi për vazhdimësinë e banimit.
Disa vendbanime kanë gjurmë të jetës njerëzore më shumë se 10 mijë vjet të vjetra, por në fazat e tyre të hershme nuk kishin domosdoshmërisht tiparet që sot lidhen me një qytet: popullsi të përhershme, organizim shoqëror, institucione fetare ose politike, fortifikime dhe infrastrukturë.
Jerikoja, Biblosi dhe Damasku përmenden rregullisht ndër qytetet më të vjetra të banuara në botë. Në lista të ngjashme përfshihen edhe Alepo, Athina, Plovdivi dhe qytete të tjera të lashta, por renditja ndryshon sipas kritereve të përdorura.
Këto qytete janë një lloj muzeu i hapur i njerëzimit. Në shtresat e tyre arkeologjike mund të ndiqet zhvillimi i banimit të përhershëm, bujqësisë, tregtisë, arkitekturës dhe besimeve fetare gjatë mijëra vjetëve.
Pse qytetet e para u krijuan pranë ujit?
Uji ishte kushti kryesor për formimin dhe mbijetesën e vendbanimeve të hershme. Burimet, lumenjtë dhe luginat pjellore u siguronin banorëve ujë të pijshëm dhe mundësi për kultivimin e tokës.
Me kalimin e kohës u ndërtuan puse, kanale ujitëse dhe cisterna për grumbullimin e ujit të shiut. Prodhimi i qëndrueshëm i ushqimit bëri të mundur rritjen e popullsisë dhe krijimin e bashkësive gjithnjë e më të organizuara.
Rëndësi të madhe kishin edhe feja dhe tregtia. Në qendrat e qyteteve zakonisht ndërtoheshin tempuj, faltore ose pallate, ndërsa pozita pranë rrugëve tregtare nxiste shkëmbimin e ushqimeve, drurit, tekstileve, veglave dhe metaleve.
Tregtia ndihmoi në zhvillimin e zejeve, administratës, sistemeve tatimore dhe shkrimit, transmeton Telegrafi.
Jerikoja – vendbanimi që ndryshoi historinë e qytetërimit
Jerikoja ndodhet në Bregun Perëndimor, pranë lumit Jordan, në një oazë shumë më poshtë se niveli i detit. Zona arkeologjike Tell es-Sultan, në afërsi të qytetit të sotëm, përmban gjurmë të veprimtarisë njerëzore që shkojnë deri në mijëvjeçarin e nëntë para erës sonë.
Që në atë periudhë aty ekzistonte një vendbanim i madh dhe i përhershëm, me ndërtime monumentale, mur rrethues dhe një kullë prej guri. Këto struktura dëshmojnë se banorët kishin arritur një nivel të lartë organizimi shoqëror shumë herët në historinë njerëzore.
Shtëpitë e fazave të hershme ishin të rrumbullakëta dhe ndërtoheshin me tulla balte. Në periudhat e mëvonshme u shfaqën ndërtesat drejtkëndore, dyshemetë e suvatuara, hapësirat publike dhe dëshmitë për bujqësi, endje e tregti.
Jerikoja është e njohur edhe për të ashtuquajturat “kafka të suvatuara”. Të vdekurit varroseshin shpesh nën dyshemetë e shtëpive, ndërsa kafkat ndaheshin nga trupi dhe modeloheshin me suva. Arkeologët e lidhin këtë praktikë me nderimin e paraardhësve dhe me besimet e komuniteteve neolitike.
Historia e qytetit përmban periudha zhvillimi, shkatërrimi, braktisjeje dhe rindërtimi. Për këtë arsye, shprehja “qyteti më i vjetër i banuar pa ndërprerje” duhet përdorur me kujdes. Jerikoja është pa dyshim një nga vendbanimet më të hershme urbane, por dëshmitë arkeologjike tregojnë se në historinë e saj ka pasur edhe ndërprerje.
Rrëfimi biblik për izraelitët që rrëzuan muret e Jerikosë duke marshuar rreth qytetit dhe duke u rënë borive është pjesë e traditës fetare. Arkeologjia nuk e ka vërtetuar përfundimisht këtë ngjarje në formën dhe kohën e përshkruar në Bibël.
Jerikoja përmendet edhe në Dhiatën e Re, në tregimet për shërimin e të verbrit Bartime dhe takimin e Jezusit me Zakeun.
Në vitin 2023, Jerikoja e lashtë – Tell es-Sultan u përfshi në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s. Sipas UNESCO-s, vendbanimi dëshmon kalimin drejt jetës së përhershme dhe të organizuar në bashkësi.
Biblosi – qyteti që lidhi tregtinë me shkrimin
Biblosi ndodhet në bregdetin e Libanit, rreth 40 kilometra në veri të Bejrutit. Dëshmitë arkeologjike tregojnë se zona ishte banuar nga një komunitet peshkatarësh rreth tetë mijë vjet më parë.
Me kalimin e shekujve, vendbanimi u shndërrua në një nga qytetet më të rëndësishme fenikase. Pozita në bregdet dhe afërsia me rrugët detare e bënë qendër të fuqishme tregtare.
Biblosi krijoi lidhje të ngushta me Egjiptin e lashtë, të cilit i eksportonte dru cedri dhe produkte të tjera. Nga Egjipti importohej papirus, materiali mbi të cilin shkruheshin dokumentet dhe tekstet.
Emri grek i qytetit, Byblos, u lidh me fjalën greke për papirusin dhe librin. Nga forma shumës biblia, me kuptimin “libra” ose “libërza”, rrjedh edhe emri “Bibël”.
Qyteti lidhet gjithashtu me historinë dhe përhapjen e alfabetit fenikas, një nga sistemet e shkrimit që ndikoi fuqishëm në alfabetet e mëvonshme të Mesdheut.
Në Biblos ruhen mbetje tempujsh të lashtë, rrugë romake, ndërtesa bizantine, kështjella e kryqtarëve dhe lagje nga periudhat mesjetare e osmane. UNESCO e përshkruan qytetin si dëshmi të një historie të gjatë ndërtimi dhe zhvillimi, nga vendbanimi i hershëm deri te qyteti modern.
Damasku – kryeqyteti i perandorive dhe kulturave
Damasku, kryeqyteti i sotëm i Sirisë, ndodhet pranë lumit Barada, në rrëzë të vargmalit Antiliban. Qyteti u zhvillua falë ujit, tokës pjellore dhe pozitës së tij në rrugët që lidhnin Mesopotaminë, Mesdheun, Anadollin dhe Gadishullin Arabik.
Gjurmë vendbanimesh shumë të hershme janë gjetur në rajonin e Damaskut, por UNESCO e daton themelimin e qytetit si qendër urbane në mijëvjeçarin e tretë para erës sonë. Prandaj, pretendimi se Damasku ishte qytet që në vitin 10.000 para erës sonë nuk konsiderohet i vërtetuar.
Gjatë historisë, Damasku u sundua nga aramejtë, asirianët, babilonasit, persët, maqedonasit, romakët, bizantinët dhe dinastitë islame.
Qyteti lidhet ngushtë me historinë e krishterimit. Sipas Dhiatës së Re, Sauli i Tarsit përjetoi kthesën e tij shpirtërore gjatë rrugës për në Damask dhe më pas u bë i njohur si apostulli Pal.
Pas përhapjes së islamit, Damasku u bë kryeqytet i Kalifatit Umajad nga viti 661 deri më 750. Nga kjo periudhë vjen edhe Xhamia e Madhe Umajade, një nga monumentet më të rëndësishme të arkitekturës islame.
Brenda saj ndodhet një faltore që, sipas traditës, ruan reliket e Shën Gjon Pagëzorit. Ndërtesa u ngrit në një vend që gjatë historisë kishte shërbyer si hapësirë fetare për kultura dhe besime të ndryshme.
Qyteti i vjetër i Damaskut u përfshi në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s në vitin 1979. Në të ruhen rreth 125 monumente nga periudha të ndryshme historike.
Si arritën të mbijetonin për mijëra vjet?
Nuk ekziston një përgjigje e vetme. Pozita pranë ujit, toka pjellore dhe rrugët tregtare ua siguruan rëndësinë ekonomike. Roli fetar dhe politik i bëri të vlefshme për sundimtarët e njëpasnjëshëm, ndërsa banorët u përshtatën vazhdimisht me pushtete, kultura dhe rrethana të reja.
Jerikoja, Biblosi dhe Damasku nuk janë vetëm mbetje të së kaluarës. Ato janë qytete ku shtresat e historisë vazhdojnë të jetojnë pranë njerëzve të sotëm.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron sekreti i jetëgjatësisë së tyre: ishin mjaft të rëndësishme për t’u rindërtuar sa herë që luftërat, pushtimet ose fatkeqësitë përpiqeshin t’i zhduknin. /Telegrafi/
