Author: ATVLive

Nga Rexhep Hasani

Duke pas parasysh raportin e forcave politike si rezultat i zgjedhjeve të fundit, Kushtetutën dhe sistemin tonë zgjedhor (shif Opinionin tim të botuar më 12.07.2025 në Bota Sot), është e qartë si loti se dora që tund djepin (ang. king maker) është LDK, siç ishte dikur kur nuk kishte fitues apsolut të zgjedhjeve, LSI (partia e Ilir Metës në Shqipëri). Prandaj, nëse LDK-ja vendos përfundimisht të mbetet në opozitë, mendoj se zgjedhjet e sërishme janë të paevitueshme. Kjo për arsye se propozimi i tyre për qeveri të unitetit, me arsye, mbeti pa mbështetje, sepse njësoj siç insistohet pa të drejtë nga PDK dhe AAK të ndërrohet kandidatja legjitime dhe legale, mandati i të cilës nuk është kontestuar nga askush (shif Letrën time të botuar në këtë gazetë më 26 qershor 2025) për kryetar të Kuvendit, njëjtë nuk mund të kalojë as propozimi i LDK për qeveri të unitetit, që Kryetari i VV-së të mos jetë kryeministër, sepse këtë e kanë përcaktuar me votë votuesit.

Pra, situata është e qartë si loti, ose siç thuhet mbreti është lakuriq, se me refuzimin e LDK-së për të bërë koalicion me VV-në dhe mosmbështetjen e propozimit të LDK-së për qeveri të unitetit, pashmangshëm shkohet në zgjedhje të sërishme, që do të mund ishte përsëritje edhe e një tentimi të pasuksesshëm, siç ka ndodhur në të kaluarën e afërt në Bullgari. Kujtoj se këtë luks nuk e a ka Republika e Kosovës dhe nuk e meriton populli i saj, kështu që zgjidhje e arsyeshme në këtë moment kohor konsideroj se nuk është përsëritja e zgjedhjeve, por ulja në tavolinën e dialogut dhe gjetja e një zgjidhjeje të qëndrueshme për themelimin e institucioneve. Prandaj, duke qenë se raporti i forcave politike, si rezultat i numrit të mandateve të fituara, ia ka përcaktuar një rol të tillë të LDK-së, ajo ia ka borxh popullit të Kosovës si dhe elektoratit dhe anëtarëve të saj, të rishqyrtojë vendimet paraprake të saj, duke marrë përsipër përgjegjësinë që i takon, sepse me këtë rezultat të zgjedhjeve nuk ka fitues apsolut por vetëm fitues relativ.

Pra, për konstituimin e Kuvendit kanë përgjegjësi të gjitha partitë parlamentare, kështu që është e moralshme që deputetët të cilët nuk marrin pjesë në votim, të mos heqin dorë nga të ardhurat që i fitojnë pa i merituar. Pas një stërzgjatje të tillë të konstituimit të Kuvendit, që pa asnjë arsye shkoi deri në apsurd, mendoj se duhet shqyrtuar seriozisht zëvendësimi i tyre me deputetë që pasojnë në listat e tyre të kandidimit. Siç duket qenia njerëzore shpesh është e prirur që gjërat t’i sjelli deri në apsurd, për të vërejtur se duhet të fillojë të sillet racionalisht.

Deputet të nderuar, konsideroheni të zgjedhur të popullit, kështu që si përfaqësues legjitim dhe legal nuk ju takon të silleni iracionalisht. Uluni sot, më 13.07. 2025, dhe votoni konstituimin e Kuvendit.

NGA AKADEMIK, ANASTAS ANGJELI

E menjëhershme, e vendosur dhe e drejtpërdrejt ishte kundërshtia dhe “goditja” që Presidenti Trump bëri ndaj Samitit të BRICS, mbajtur më 6 dhe 7 korrik 2025 në Rio de Janeiro dhe deklaratës së këtij samiti. Ai theksoi se vendet që përkrahnin dhe mbështesnin BRICS do të ndëshkoheshin me një tarifë shtesë prej 10%. Duket se “lufta e tarifave” si një instrument i diplomacisë ekonomike të Presidentit Trump nuk ndalet. Por ajo nuk është thjeshtë një luftë ekonomike si pjesë e diplomacisë ekonomike të Presidentit Trump. Në brendësi ajo është edhe parimore e politikës. Ajo i bashkohet gjithë qëndrimit të Presidentit Trump në politikën e tarifave (Ultimatumit për hyrjen në fuqi të tarifave të shpallura më 1 gusht të këtij viti) dhe në këtë rast, edhe qëndrimeve antiperëndimore, përfshirë edhe deklaratën përfundimtare të Samitit të Rio de Janerios, të mbajtur ditët e fundit.

“LUFTA E TARIFAVE” VAZHDON

“Lufta e tarifave”, e shpallur nga Presidenti Trump, që nga hyrja e tij në Shtëpinë e Bardhë vazhdon. Periudha e deritanishme është shoqëruar me negociata me të gjitha vendet e listës së shpallur nga Presidenti Trump dhe vetëm pak ditë më parë me shpalljen e fundit dhe me ultimatumin e dhënë prej tij, që më 1 gusht 2025, tarifat do të hynë në fuqi (në zbatim) e duket se kjo “luftë” po shkon drejt objektivit. Po cilat janë zhvillimet e fundit për politikën e tarifave të Presidentit Trump?

Së pari, Presidenti Trump shpall tarifat e reja prej 35% për importet nga Kanadaja dhe partnerët e tjerë tregtarë për të cilët ka në plan të vendosë tarifa të përgjithshme prej 15% ose 20% për shumicën e partnerëve të tjerë tregtarë. Në një letër që ka publikuar në platformën sociale “Truth Social”, Trump i drejtohet Kryeministrit të Kanadasë, Mark Carney, duke deklaruar se tarifat e reja do të hyjnë në fuqi më 1 gusht dhe mund të rriten nëse Kanadaja vendos masa hakmarrëse. “Pas vendosjes së tarifave nga Kanadaja, që nuk ka bashkëpunuar me Shtetet e Bashkuara, ne do të aplikojmë një tarifë prej 35% për produktet kanadeze që dërgohen në SHBA, pa marrë parasysh tarifat sektoriale”, – shkruan Trump në letrën e tij. Ai gjithashtu thekson se tarifat mund të rriten ose ulen në varësi të marrëdhënieve të SHBAve me Kanadanë. Se partnerët e tjerë tregtarë të SHBA-ve, që nuk kanë marrë ende letra tregtare, ose nuk kanë arritur marrëveshje-korniza, do të mbajnë një tarifë të përgjithshme,20 ose 15 %. Presidenti amerikan theksoi se këto tarifa do të shtohen në ato ekzistuese për disa sektorë, përfshirë çelikun, aluminin dhe automjetet, që janë aktualisht me një tarifë prej 25%.

Së dyti, rreth 20 vende kanë marrë një letër të ngjashme që nga fillimi i javës, me 25% tarifa doganore të aplikuara për produktet nga aleatë si Japonia dhe Koreja e Jugut dhe deri në 40% për disa vende të Azisë Juglindore.

Së treti, Trump ka deklaruar gjithashtu në një intervistë për NBC edhe synimin për të vendosur tarifa të përgjithshme prej 15% ose 20% për shumicën e partnerëve tregtarë. “Do të themi thjesht që të gjitha vendet e mbetura, ato që nuk kanë marrë letrën për tarifat, do të paguajnë, qoftë 15% apo 20%”.

Së katërti, duket se negociatat me vendet e BE-së janë drejt arritjes së kompromisit. Për shumicën e mallrave, me disa përjashtime, Presidenti Trump ka përgatitur një letër për Brukselin pas së cilës do të ketë një vendim final. “Do të doja ta bëja sot”, (letrën) ka thënë Presidenti amerikan. “Po flas me BE-në, duhet t’ia dërgojmë gjatë orëve në vijim”.

Njoftimet për tarifat e reja doganore kanë shënuar zhvillimin më të fundit në një javë të trazuar, ku Trump ka ashpërsuar luftën tregtare globale, duke kërcënuar me tarifa mbi më shumë se 20 vende, përveç vendosjes së pritshme të një tarife 50% për bakrin dhe disa produkte farmaceutike. Presidenti ka përmendur mungesën e një reagimi të madh negativ nga tregjet financiare, pasi pikërisht të enjten, ditën e letrës për Kanadanë, aksionet amerikane mbyllën në nivelet më të larta historike. “Besoj se tarifat janë pritur shumë mirë. Tregu i aksioneve ka shënuar një rekord të ri sot”, – ka deklaruar Trump për NBC.

Së pesti, marrëveshja me Britaninë e Madhe është arritur si preferenciale, ndërsa negociatat me Kinën janë bërë publike herë pas here.

Së gjashti, por ka qenë Brazili, (vend anëtar i BRICS) i cili deri tani nuk ishte goditur nga taksa shtesë më të larta se 10%, ai që ka parë rritjen më të madhe të tarifave doganore të aplikuara për produktet e tij, me Presidentin amerikan që ka njoftuar një tarifë 50% në përgjigje të akuzave ndaj ish-presidentit brazilian Jair Bolsonaro, i akuzuar për përpjekje për grusht shteti pas humbjes ndaj Presidentit Lula dhe njëherësh, në kuadër të politikës tarifore të Presidentit Trump, erdhi dhe reagimi i fortë i tij ndaj vendeve që deklarohen në mbështetje të deklaratës së Samitit të 15 –të në Rio de Janerio, të vendeve të BRICS, duke deklaruar se ato do tarifohen me një taksë shtese 10%. Por çfarë ishte ky samit i radhës i BRICS dhe çfarë përmban deklarata përfundimtare e tij?

SAMITI I BRICS NË RIO DE JANERIO DHE DEKLARATA PËRFUNDIMTARE

Edhe pse dy presidentët e vendeve me kryesore të BRICS, Presidenti i Kinës, Xi Jinping (që nuk mori pjesë dhe sipas reporterëve për të mbajtur “distanca strategjike” konfuciane gur themeli i sjelljes së tij politike) dhe Presidenti Rus, Putin (për shkak të urdhër-arrestit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale në Hagë (ICC) për krime lufte të dyshuara të kryera në Ukrainë) nuk morën pjesë në këtë samit që i zhvilloi punimet në Brazil, në atdheun e Karnavalit më të famshëm në botë, të dërguarit e tyre, Kryeministri Kinez Li Qiang dhe Ministri i Jashtëm rus, Sergei Lavrov, tentuan t’i jepnin tonin samitit për arritjen e një deklarate në fund të tij. Deklarata përfundimtare e samitit të BRICS, mbajtur më 6 dhe 7 korrik 2025 në Rio de Janeiro, përbën një dokument politik të ngarkuar me simbolikë dhe ambicie gjeopolitike, i cili shpreh përpjekjen kolektive të vendeve të grupit për të sfiduar arkitekturën ekzistuese të rendit ndërkombëtar dhe për të artikuluar një vizion alternativ për politikën globale. Në thelb, kjo deklaratë është një përzierje e kujdesshme ndërmjet retorikës diplomatike dhe sfidës së drejtpërdrejtë ndaj sistemit që mbështetet mbi dominimin e Perëndimit në ekonominë, politikën dhe sigurinë ndërkombëtare.

Deklarata është e ndërtuar rreth katër boshtesh themelorë:

1-Mbështetja për një multilateralizëm të reformuar.

2-Kritikë e hapur ndaj hegjemonisë ekonomike dhe sanksioneve të njëanshme.

3-Pozicionimi i matur përballë konflikteve ndërkombëtare.

4-Përpjekjet për të krijuar një rend alternativ të drejtësisë klimatike dhe financiare.

Në nivel retorik, deklarata thekson domosdoshmërinë e një bote të bazuar në Kartën e Kombeve të Bashkuara, në respektin për sovranitetin dhe në zbatimin universal të së drejtës ndërkombëtare. Megjithatë, kjo gjuhë nuk është neutrale: në të vërtetë, ajo përbën një kritikë të tërthortë ndaj Perëndimit dhe veçanërisht ndaj Shteteve të Bashkuara, të cilat BRICS i akuzon për përdorim të njëanshëm të sanksioneve ekonomike, ndërhyrje jashtë mandatit të OKBsë dhe mbështetje të padrejtë për aleatët e tyre strategjikë. Fjalitë që dënojnë “masat e njëanshme me efekt ekstraterritorial” nuk janë vetëm qëndrime ideologjike, por pjesë e një narrative më të gjerë që përpiqet të denoncojë asimetrinë e rregullave globale dhe të sfidojë dominimin e dollarit amerikan dhe të institucioneve të kontrolluara nga vendet perëndimore.

Një pjesë qendrore e dokumentit është kërkesa për reformë të institucioneve ndërkombëtare, veçanërisht Këshillit të Sigurimit të OKB-së, FMN-së dhe Bankës Botërore. Për BRICS, këto institucione nuk reflektojnë më realitetet globale dhe janë të strukturuara në mënyrë që privilegjojnë një grusht vendesh, duke përjashtuar zërin dhe ndikimin e pjesës më të madhe të njerëzimit. Prandaj deklarata kërkon rishikimin e sistemit të kuotave dhe të drejtave të votës në këto organizata, duke theksuar se një rend ndërkombëtar i drejtë nuk mund të ndërtohet mbi trashëgiminë e Luftës së Dytë Botërore, por mbi dinamikat e tanishme të pushtetit dhe përfaqësimit. Në këtë frymë, BRICS propozon atë që konsideron si demokratizimin e qeverisjes globale si një projekt që nuk është thjesht i dobishëm, por i domosdoshëm për stabilitetin dhe paqen afatgjatë.

Gjithashtu, në mënyrë të kujdesshme, deklarata i adreson edhe konfliktet ndërkombëtare, por pa marrë pozicione të drejtpërdrejta kundër vendeve të veçanta. Ajo dënon sulmet ndaj Iranit dhe kërkon ndalimin e menjëhershëm të veprimeve ushtarake në Gaza, duke mbështetur një zgjidhje me dy shtete për çështjen palestineze dhe duke theksuar rëndësinë e respektimit të së drejtës ndërkombëtare humanitare. Megjithatë, në asnjë moment nuk përmenden me emër aktorët e këtyre konflikteve, si Izraeli apo Shtetet e Bashkuara, çka tregon për një ekuilibër të ndjeshëm brenda BRICS, ku interesat dhe orientimet strategjike të anëtarëve shpesh janë të ndryshme. Për shembull, ndërsa Irani apo Egjipti mund të kërkonin një gjuhë më të ashpër, vende si India apo Brazili, të cilat ruajnë marrëdhënie strategjike me Perëndimin, kanë kërkuar formulime më të moderuara. Kjo e bën deklaratën një produkt diplomatik të negociuar me kujdes, që synon ruajtjen e unitetit brenda grupit duke artikuluar gjithsesi qëndrime të qarta dhe të pozicionuara kundër logjikës së ndërhyrjes së njëanshme dhe të standardeve të dyfishta në politikën ndërkombëtare.

Një nga pjesët më të artikuluara të deklaratës, si edhe herë të tjera, është zotimi për të rritur përdorimin e monedhave kombëtare në tregtinë dypalëshe dhe shumëpalëshe, një hap që BRICS e paraqet si strategji për të reduktuar varësinë nga dollari dhe për të ndërtuar një sistem financiar alternativ. Edhe pse pa propozime konkrete për krijimin e një monedhe të përbashkët, siç është përfolur më herët, kjo linjë retorike i shërben ndërtimit të një identiteti ekonomik të pavarur dhe kultivimit të një arkitekture paralele pagesash, huadhënieje dhe investimesh, që nuk kalon përmes rrjeteve të kontrolluara nga Perëndimi. Përdorimi i gjuhës si “pagese të sigurta, të përballueshme dhe të qëndrueshme” është një aluzion i drejtpërdrejtë për nevojën për të shkëputur transaksionet ndërkombëtare nga dominimi i sistemit SWIFT, i cili është përdorur më parë si instrument politik për përjashtimin e vendeve si Rusia apo Irani nga tregjet globale. Në këtë kuadër, ajo çka ra në sy në këtë deklaratë është nisma për krijimin e një fondi të ri ndërkombëtar për pyjet tropikale, i quajtur “Tropical Forests Forever Facility”, i cili do të mbështetet fillimisht nga Kina dhe Emiratet e Bashkuara Arabe.

Ky propozim nuk është thjesht një gjest simbolik, por një përpjekje konkrete për të pozicionuar BRICS si një aktor të rëndësishëm në tranzicionin drejt drejtësisë klimatike, në një moment kur vendet e pasura janë kritikuar për premtime të pambajtura dhe mungesë të solidaritetit financiar me vendet e varfra. Në këtë mënyrë, BRICS përpiqet të fitojë legjitimitet moral dhe të paraqitet si një alternativë jo vetëm politike dhe ekonomike, por edhe etike në përballje me sfidat globale. Megjithëse deklarata përfundimtare përpiqet të projektojë një unitet strategjik dhe një vizion të përbashkët, tensionet e brendshme nuk janë të fshehta. Mungesa fizike e Presidentit kinez Xi Jinping dhe pjesëmarrja virtuale e Vladimir Putinit janë shenja të qarta të ndryshimeve të brendshme në prioritetet politike të disa prej anëtarëve më të fuqishëm të grupit. Po ashtu, hyrja e vendeve të reja si Indonezia, me orientime të ndryshme politike dhe interesa rajonale specifike, mund të çojë në një diversifikim të mëtejshëm të agjendës së BRICS, duke e bërë më të vështirë formulimin e pozicioneve të përbashkëta në të ardhmen. Ndërkohë, sfidat nga jashtë, përfshirë “goditja” e Presidentit Donald Trump për vendosjen e tarifave ndaj vendeve të BRICS në rast se ato ndjekin politika “antiamerikane”, e shtojnë edhe më shumë presionin mbi këtë bllok për të treguar kohezion dhe efikasitet. Në fund të fundit, deklarata përfundimtare e samitit të BRICS 2025 nuk është thjesht një akt burokratik diplomatik, por një dokument i pozicionimit strategjik të një bote në tranzicion. Ajo nuk përfaqëson ende një alternativë të plotë ndaj rendit liberal ndërkombëtar, por dëshmon qartë se lojtarët e rinj në skenën globale nuk janë më të kënaqur me rolin e spektatorëve. Përmes një gjuhe të kujdesshme, por të qëndrueshme, BRICS kërkon të rishkruajë rregullat e lojës dhe të ndërtojë një rrjet të ri të marrëdhënieve ndërkombëtare që, sipas tyre, reflekton realitetin e shekullit XXI dhe jo kufizimet e trashëguara nga e kaluara.

Duket se që nga forumi i kaluar i BRICS, edhe në këtë samit, forumi ka përjetuar njëfarë pasigurie të brendshme edhe për shkak të disa vendeve të shtuara së fundmi si Arabia Saudite. Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Indonezia. Turqia ende mungon, por ka paraqitur një kërkesë për anëtarësim.

Shkurtimisht, konkluzioni i shumicës së analistëve para dhe pas samitit është se Samiti i Brazilit ishte një samit i dobësuar nga mungesa e dy prej fuqive të saj të mëdha. Xi Jinping shkoi në Brazil vitin e kaluar për samitin e G20 dhe kjo është hera e parë që ai ka braktisur BRICS. Sipas shumë autorëve, mungesa e tij do të sugjeronte një lloj shpërndarjeje të objektivave fillestarë. Edhe pse nga zëdhënësi i Ministrisë së Jashtme Kineze u dha lajmi se Kina mbështet Brazilin në organizimin e Konferencës së Kombeve të Bashkuara për Ndryshimet Klimatike në Belem (COP30) më vonë këtë vit.

*Autori, ish-ministër i Financave

Pas raportimeve në media për gjendjen e varrit të aktores së njohur Leze Qena, Fondacioni Humanitar “Frutex & Golden Eagle” ka njoftuar se do të marrë përsipër rregullimin dhe sistemimin e plotë të tij.

Në një njoftim publik, fondacioni tha se ky veprim është në shenjë respekti dhe mirënjohjeje për kontributin e jashtëzakonshëm që Leze Qena dha për artin dhe publikun shqiptar për dekada me radhë.

“Leze Qena nuk duhet të harrohet. Ajo meriton respekt edhe pas largimit të saj fizik”, thuhet në njoftim.

Iniciativa “Frutex” vjen për të siguruar që figura e saj të prehet në një vend dinjitoz dhe të denjë për trashëgiminë që la pas.

NGA AKADEMIK ANASTAS ANGJELI

Vazhdimi dhe intensifikimi i luftës në Lindjen e Mesme (Izrael-Iran), veç pasojave humane dhe infrastrukturore, po jep sinjale edhe të një krize të re ekonomike jo vetëm rajonale (në Lindjen e Mesme), por në gjithë ekonominë globale. Dhe ja sepse.

Vendimi i Parlamentit të Iranit për të miratuar mbylljen e Ngushticës së Hormuzit ka shkaktuar alarm global dhe ka paralajmëruar potencialisht goditjen më të keqe energjetike në dekada. Edhe pse organi më i lartë i sigurisë i Iranit ka fjalën e fundit, tregjet, kompanitë e logjistikës dhe qeveritë në të gjithë botën tashmë po reagojnë sikur një bllokadë është e afërt. Ngushtica e Hormuzit, një rrip i ngushtë detar mes Iranit dhe Gadishullit Arabik, është një nga arteriet më vitale të energjisë në botë. Çdo ditë, përmes këtij kalimi strategjik lundrojnë mbi 20% e furnizimeve globale të naftës. Çdo kërcënim ndaj lirisë së lundrimit në këtë zonë është më shumë sesa një çështje lokale – është një tronditje për gjithë ekonominë botërore. Dhe duket se një krize e re globale po shfaqet në horizont. Kjo sepse në një skenar të mundshëm ku Irani vendos përfundimisht (pas vendimit të Parlamentit iranian), të mbyllë këtë ngushticë, bota do të përballej me pasoja të shumanshme ekonomike, gjeopolitike, ushtarake, logjistike, tregtare dhe financiare. Tregtia globale e naftës do të përjetonte tronditje të menjëhershme. Zinxhiri i furnizimeve jo vetëm me naftën dhe gazin, por më shumë, do të fillonte ndërprerjet. Rritja e çmimeve të naftës dhe gazit do të ishte e pashmangshme, duke vënë në vështirësi shtetet që varen nga importi, si Kina, India, Japonia dhe vendet evropiane. Kjo situatë do të sillte një reagim të menjëhershëm ndërkombëtar. SHBA-të dhe aleatët e saj, përfshirë Izraelin, Arabinë Saudite dhe Emiratet e Bashkuara Arabe do të mund të përgjigjeshin me masa të ashpra ushtarake apo sanksione të reja. Në të kaluarën, gjatë krizave të viteve 2019-2020, Shtetet e Bashkuara kanë vendosur forca shtesë në rajon për të ruajtur sigurinë e lundrimit. E njëjta skemë mund të përsëritej, me tensione që do të thelloheshin mes Iranit dhe fqinjëve të Gjirit. Të mos harrojmë se në gji sot ndodhen më shumë se 5 aeroplanmbajtëse amerikane dhe angleze[1]. (Kryeministri anglez deklaroi se po të goditet bazat dhe mjetet amerikane, është goditur NATO dhe hyn në fuqi amendamenti 5 i traktatit.) Por, përtej reagimeve ushtarake, kriza e Hormuzit do të shërbente edhe si mjet presioni nga ana e Iranit, sidomos për çështjen e marrëveshjeve bërthamore dhe sanksioneve ekonomike. Teherani mund të përdorë mbylljen si levë politike, duke nxitur edhe grupe të afërta me të, si Hutasit në Jemen, që të sulmojnë objektiva tregtare në rajon. Kjo do të hapte rrugën për një përshkallëzim të gjerë të konfliktit.

KUSH FITON DHE KUSH HUMBET NGA KJO NGJARJE?

Një krizë e tillë do të ishte shumë përfshirëse, goditjet e saj pritet të jenë tronditëse si për vendet eksportuese, edhe për ato importuese. Shtetet eksportuese si Arabia Saudite, Iraku, Emiratet dhe Katari do të ishin ndër më të goditurat. Të gjitha këto vende mbështeten fort në Hormuz për të eksportuar miliona fuçi naftë në ditë. Ndërkohë, importuesit si Kina, India, Japonia dhe Evropa do të përballeshin me një krizë furnizimi. Disa prej këtyre vendeve kanë linja alternative për transport si naftësjellësi Petroline që lidh Arabinë Saudite me portin Yanbu në Detin e Kuq, por kapaciteti i këtyre rrugëve është i kufizuar dhe kostoja shumë më e lartë. Në këtë aspekt, vendet kryesore eksportuese janë:

-Saudia – Eksporton rreth 6-7 milionë barrele në ditë përmes Hormuzit (përfshirë naftën nga terminali Ras Tanura).

-Iraku – Dërgon rreth 3.5 milionë barrele në ditë (përfshirë eksportet nga Basra).

-Emiratet e Bashkuara Arabe (EBA) – Eksportojnë rreth 3 milionë barrele në ditë, kryesisht përmes portit Fujairah.

-Kuvajti – Rreth 2 milionë barrele në ditë kalojnë nëpër Hormuz.

– Katari – Një furnizues kryesor i GNL (gazit natyror të lëngshëm), me 1.5 milionë barrele ekuivalent në ditë të eksportuar përmes Hormuzit.

-Irani – Edhe pse mund të mbyllë ngushticën, vetë Irani eksporton 1-1.5 milionë barrele në ditë (nëse sanksionet lejojnë), duke e bërë veten të prekur.

Vendet kryesore importuese që furnizohen nga prodhuesit e mësipërm janë:

-Kina – Blen rreth 40% të naftës së saj nga Gjiri Persik (përmes Hormuzit). -India – Rreth 60% e importeve të naftës së saj vijnë nga rajoni.

-Japonia dhe Koreja e Jugut – Varen shumë nga nafta dhe GNL nga Saudia, EBA-të dhe Katari.

-Evropa. Përdor naftë dhe gaz nga Gjiri (veçanërisht pas reduktimit të varësisë nga Rusia).

Disa vende mund të përdorin rrugë alternative, por ato janë më të shtrenjta dhe me kapacitet të kufizuar. Këto vende janë:

-Saudia dhe EBA-të mund të përdorin pipeline’in East-West Pipeline (Petroline) për të dërguar naftë në portin Yanbu në Detin e Kuq, por kapaciteti është vetëm rreth 5 milionë barrele/ditë.

-Iraku mund të rrisë eksportet përmes Turqisë (pipeline’i Ceyhan), por ka kufizime politike.

-Katari ka disa kapacitete për të dërguar GNL përreth Afrikës, por kjo është shumë e shtrenjtë.

-Evropa, megjithëse pjesërisht e diversifikuar, nuk do të kursehej. Një rritje e çmimit të naftës dhe gazit do të çonte automatikisht në një rritje të çmimeve të karburantit, energjisë elektrike dhe lëndëve të para industriale. Inflacioni, tashmë një sfidë në shumë shtete anëtare të BE-së, mund të përshkallëzohej përsëri, ndërsa bankat qendrore do të detyroheshin të merrnin vendime të vështira – duke balancuar midis frenimit të inflacionit dhe shmangies së recesionit.

-Trafiku detar tashmë po vuan pasojat. Anijet tregtare shmangin ujërat iraniane dhe devijimi drejt Kanalit të Suezit dhe rrugëve të tjera do të thotë vonesa, kosto më të larta dhe një krizë të re logjistike. Përveç pasojave ekonomike, tensionet politike po thellohen – SHBA-të mund të kundërpërgjigjen ushtarakisht dhe Perëndimi po shqyrton sanksione shtesë kundër Teheranit, të cilat do të rrisnin më tej rreziqet në këtë lojë globale shahu.

-Nga ana tjetër, kjo lloj krize mund të përshpejtojë investimet në burime alternative të energjisë, forcimin e infrastrukturës së LNG-së dhe autonominë strategjike të BE-së. Por këto janë zgjidhje afatmesme. Në afat të shkurtër, bota është në prag të një paniku energjetik.

KOHA E MBYLLJES SË KANALIT, FAKTOR I RËNDËSISHËM

Një nga elementet që ndikojnë në analizat që u bëhen ekonomikisht pasojave ekonomike të këtij vendimi politik, është koha që ai mund të qëndrojë i mbyllur. Nëse Ngushtica e Hormuzit mbyllet për një periudhë të caktuar, çmimet e naftës dhe gazit do të rriten në mënyrë të konsiderueshme, por sasia e rritjes varet pikërisht nga koha, por edhe nga gjetja e alternativave. Më konkretisht:

1) Kohëzgjatja e mbylljes (disa ditë, javë, muaj).

2) Reagimi i tregut dhe spekulimet.

3) Alternativat e transportit (pipelinë, rrugë detare alternative).

4) Rezervat strategjike (si SPR e SHBAve ose rezervat e IEA).

Parashikime nga ekspertëve për çmimin e naftës janë si në tabelë.

Këto parashikime të bëra nga S&P për llogari të Qeverisë gjermane kanë marrë si bazë rritjen e çmimit të gazit dhe naftës në fillimin e krizës Rusi-Ukrainë dhe nivelin aktual të çmimit të naftës dhe gazit para sulmit të Izraelit.

Parashikime për gazin natyror (GNL)

-Çmimi i GNL në Azinë Lindore (referenca JKM) mund të dyfishohet (nga $12-15/ MMBtu në $25-40/MMBtu).

-Evropa (TTF) mund të pësojë një rritje prej 50-100% (nga €30/MWh në €60-100/ MWh), veçanërisht nëse Katari ndalet nga dërgimi i gazit.

SI U NDIKUAN TREGJET FINANCIARE?

Bursat në Lindjen e Largët kanë reaguar menjëherë dhe sot në mëngjes u vu re se kishim lëvizje në seancë si vijon :-Tregu i Tokios (Nikkei 225): -2% deri -3%. Tregu i Hong Kongut (Hang Seng): -1.5% deri -2.5%. Tregjet e Arabisë Saudite (Tadawul): +1% (fitim për kompanitë e naftës), por rënie në sektorët e tjera. Pritjet për bursat në Evropë dhe SHBA (sot):

1. Evropa (DAX, CAC 40, FTSE 100). Rënie fillestare (1-3%) për shkak të rritjes së çmimeve të energjisë dhe inflacionit.

Sektori i energjisë (BP, Shell, Total) mund të rritet (+2-5%) për shkak të çmimeve më të larta të naftës.

-Sektorët e varur nga energjia (automobilistik, aviacion) mund të bien (-3% deri -5%).

2. SHBA (S&P 500, Dow Jones, Nasdaq)

-S&P 500: -1% deri -2% (rënie e përgjithshme për shkak të pasigurisë).

-Kompanitë e naftës (Exxon, Chevron): +3% deri +6%.

-Teknologjia (Apple, Microsoft): -1% deri -3% (rritja e kostove operative për shkak të energjisë).

-Tregjet financiare (bankat): Rënie për shkak të rrezikut të stagflacionit.

3. Reagimi i çmimeve të naftës dhe gazit në rang botëror

-Brent Crude: +5% deri +10% (nëse mbyllja është e përkohshme).

-Gaz natyror (TTF): +10% deri +15% (Evropa do të jetë më e prekura nga kjo lufte)

A DO TË NDIKOHET SHQIPËRIA NGA KJO KRIZË?

Edhe vendi ynë, pavarësisht nga pesha që zë në ekonominë globale, si një ekonomi e hapur, duhet të jetë e përgatitur nga ndikime të mundshme të efekteve të krizës së ekonomisë globale që po shfaqet në horizont nga konflikti në Lindjen e Mesme (lufta IzraelIran). Drejtimet e pritshme të ndikimit të kësaj krize në vendin tonë janë:

-Sektori i turizmit: Siç dihet, gati dy muaj më parë midis Izraelit dhe Shqipërisë u vendos një linjë e re e fluturimit ajror dhe agjentët turistikë shqiptarë nënshkruan disa kontrata turistike për këtë sezon, të cilat për shkak të luftës, edhe fluturimet, edhe ardhja e turistëve u ndërpre. Për të eliminuar efektet e kësaj situate, agjentët turistikë të vendit tonë të mundohen të minimizojnë “gapin” e krijuar me lidhjen e kontratave me vendet e tjera.

-Sektori i energjisë dhe ndikimi në rritjen e çmimit të naftës. Edhe pse vendi ynë ka një sektor energjetik stabël dhe po e diversifikon atë, ky proces duhet të vazhdojë dhe të kërkohen burime alternative furnizimi, pasi pasojat dhe shtrirja e krizës energjetike të pritshme janë të paparashikuara.

-Rritja e çmimeve dhe mundësia e ndikimit të inflacionit të jashtëm kërkon sigurisht vigjilencë dhe vazhdimin e një politike të kujdesshme monetare. Përvoja e përballimit të tri krizave në 5 vitet e fundit (Kriza ekonomike nga tërmeti nga pandemia, nga lufta Rusi-Ukrainë), janë një mësim në përballjen me krizat, cikli i të cilëve, po përsëritet shpesh.

CILËT JANË FAKTORËT QË MUND TË ZBUTIN KRIZËN?

Në aspektin politik, padyshim përdorimi i rrugës diplomatike për shuarjen e konfliktit do të ndikonte pozitivisht për frenimin e krizës. (Detyrimi i Iranit për t’u ulur në tryezën e negociatave diplomatike për çështjet e çarmatimit bërthamor). Ndërkaq, në këndvështrimin ekonomik, siç mësohet, që me fillimin e luftës për të neutralizuar Kinën, Izraeli nuk ka sulmuar puset naftëmbajtëse që menaxhoheshin nga kompanitë kineze në Iran. Kjo bëri që këto kompani të stokonin sasi të mëdha nafte në portën e Iranit jashtë ngushticës, porti i Çabaharit (Chabahar). Vendndodhja e tij në juglindje të Iranit, në provincën Sistan dhe Balochistan, buzë Detit Arabik, jashtë ngushticës së Hormuzit. Përllogaritet që kinezët kanë rezervë të mjaftueshme përkohësisht nafte dhe gazi të lëngët, nuk janë të sakta, por thuhet që mund të kenë furnizim të mjaftueshëm për 15 ditë.

1-Në tri javët e fundit po shohim një rritje shumë të madhe të importeve kineze nga Rusia dhe shumë analistë këtë e lidhin me importet e gazit dhe naftës.

2-Lirimi i rezervave strategjike (SHBA, Evropa, Kina).

3-Rritja e prodhimit nga vendet jashtë OPEC+ (SHBA, Kanada, Brazili).

4-Përdorimi i pipeline’ave alternative (si Petroline në Saudia). Një mbyllje e plotë e Hormuzit, edhe pse e vështirë të zgjasë për një kohë të gjatë për shkak të presionit ndërkombëtar, do të kishte pasoja të menjëhershme në tregjet e energjisë.

Sipas analizave, çmimi i naftës Brent mund të rritet me 10-20% brenda javës së parë, duke kaluar mbi 100 dollarë për fuçi. Nëse mbyllja zgjat më shumë se një muaj, çmimet mund të arrijnë në nivele historike prej 130-200 dollarë për fuçi, madje edhe më shumë, nëse ka përplasje të armatosura.

22-vjeçarja Arnisa Gashi ka nevojë për ndihmë, sepse vuan nga encefaliti autoimun i rëndë, që është një sëmundje e cila sulmon sistemin nervor, e cila nuk mund të trajtohet në Kosovë.

Sipas njoftimit të kërkesës për ndihmë, vajza së pari ka pasur mpirje e pastaj me rëndim të situatës shëndetësore dhe kriza të rënda epileptike, e deri tashmë në Kujdesin Intensiv.

Trajtimi emergjent deri tani:

-Reanimacion në Prishtinë.

-Transport urgjent me avion mjekësor në një klinikë specialiste në Turqi.

-Intubim, steroide me doza të larta, plazmaferezë, dhe antiepileptikë.

-Parashikohen që të paktën 2 muaj të jetë në kujdes intensiv dhe pastaj rehabilitim neurologjik afatgjatë.

Pas sulmeve ajrore të Shteteve të Bashkuara mbi objektet bërthamore të Iranit, e gjithë bota reagoi duke shprehur shqetësim për një përshkallëzim të mëtejshëm të krizës në Lindjen e Mesme.

Vendet aleate të SHBA-së në Gjirin Persik kanë ndërmarrë masa të jashtëzakonshme sigurie. Bahreini, i cili strehon një bazë ushtarake amerikane, ka bërë thirrje për kufizim të lëvizjeve dhe përdorimin e rrugëve vetëm në raste të domosdoshme, për të lejuar autoritetet përkatëse të operojnë lirshëm.

Ndërkohë, Kuvajti ka deklaruar përmes ministrisë së Financave se janë vendosur strehimore në disa prej godinave qeveritare, të afta të strehojnë rreth 900 persona. Edhe ky shtet ka brenda territorit të vet baza ushtarake amerikane.

Arabia Saudite, një tjetër aleat i rëndësishëm i SHBA-së në rajon, ka shprehur “shqetësim të madh” nëpërmjet një deklarate të publikuar në rrjetin X (ish-Twitter), duke kërkuar një zgjidhje politike për të shmangur një përshkallëzim të mëtejshëm të konfliktit, raporton A2TV.

Omani, i cili ka shërbyer si ndërmjetësues në bisedimet bërthamore mes Uashingtonit dhe Teheranit, ka dënuar sulmet amerikane, duke paralajmëruar se ato mund të “zgjerojnë luftën” dhe përbëjnë një shkelje të së drejtës ndërkombëtare.

Ndërkohë, Katari ka reaguar me tone të ashpra, duke “dënuar përkeqësimin” e situatës dhe “tensionet e rrezikshme” që sipas tij mund të sjellin “pasoja katastrofike” në nivel rajonal dhe global.

Kreu i Këshillit Europian, António Costa, është shprehur i alarmuar pas bombardimeve të natës nga SHBA. Në një deklaratë publikuar në X, ai bëri thirrje për vetëpërmbajtje dhe respektim të së drejtës ndërkombëtare dhe sigurisë bërthamore. Costa theksoi se “diplomacia mbetet e vetmja rrugë për të siguruar paqe dhe siguri në Lindjen e Mesme” dhe paralajmëroi se civilët do të jenë viktimat kryesore nëse konflikti përshkallëzohet më tej.

Ndërkohë, shefja e politikës së jashtme të BE-së, Kaja Kallas, ka theksuar nevojën për të ndalur përshkallëzimin dhe për t’u rikthyer në tryezën e negociatave. Ajo theksoi se “Irani nuk duhet të lejohet të zhvillojë armë bërthamore, pasi kjo përbën kërcënim për sigurinë ndërkombëtare”. Kallas bëri të ditur gjithashtu se ministrat e Jashtëm të BE-së do të mblidhen të hënën për të diskutuar situatën dhe për të përcaktuar hapat e mëtejshëm diplomatikë.

Rafael Mariano Grossi, drejtori i përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike, mbikëqyrësit bërthamor të Kombeve të Bashkuara, tha se po thërriste një takim urgjent për të hënën pas sulmeve të SHBA-së ndaj objekteve bërthamore iraniane të dielën.

“Në dritën e situatës urgjente në Iran, po thërras një takim urgjent të Bordit të Guvernatorëve (IAEA) për nesër,” shkroi Grossi në X.

Kryeministri i Britanisë i ka kërkuar Iranit të kthehet në tryezën e negociatave pasi Shtetet e Bashkuara goditën objektet e tij bërthamore.

“Iranit nuk mund t’i lejohet kurrë të zhvillojë një armë bërthamore dhe SHBA-të kanë ndërmarrë veprime për të lehtësuar këtë kërcënim”, tha Keir Starmer në një postim në X, duke e quajtur programin bërthamor të Iranit një “kërcënim të rëndë për sigurinë ndërkombëtare”.

“Ne i bëjmë thirrje Iranit të kthehet në tryezën e negociatave dhe të arrijë një zgjidhje diplomatike për t’i dhënë fund kësaj krize”, tha ai.