Category: SHKENCË

Katër astronautët që fluturuan rreth hënës në misionin Artemis II të NASA-s janë pothuajse shumë afër kthimit në tokë, por një nga pjesët më të rrezikshme dhe stresuese të misionit është ende nuk ka përfunduar, shkruan NBC.

Astronautët e NASA-s, Reid Wiseman, Christina Koch dhe Victor Glover, si dhe astronauti kanadez Jeremy Hansen, do të kthehen në Tokë të premten në mbrëmje pas 10 ditësh në hapësirë.

Kapsula e tyre Orion është planifikuar të fillojë zhytjen në atmosferë rreth orës 7:53 pasdite sipas kohës amerikane, në një udhëtim të zjarrtë që pritet të zgjasë më pak se 15 minuta.

Nëse gjithçka shkon mirë, misioni do të kulmojë me një përplasje në Oqeanin Paqësor në orën 8:07 pasdite pranë San Diegos.

“Janë 13 minuta gjërash që duhet të shkojnë mirë”, ka deklaruar të enjten në një konferencë për shtyp Jeff Radigan, drejtori i fluturimit Artemis II të NASA-s.

Rihyrja në hapësirë ​​është gjithmonë një nga pjesët më të rrezikshme të fluturimit hapësinor, pasi automjetet mund të ekspozohen ndaj temperaturave prej rreth 5,000 gradë Fahrenheit ndërsa kalojnë nëpër atmosferë.

Ekuipazhi i misionit Artemis II është në rrugën e kthimit drejt Tokës, pasi përfundoi me sukses fluturimin historik rreth Hënës, duke shënuar një nga arritjet më të rëndësishme në eksplorimin hapësinor në dekadat e fundit.

Siç shkruan BBC, katër astronautët në bordin e anijes “Orion” pritet të ulen në Oqeanin Paqësor, pranë brigjeve të San Diegos, mbrëmjen e së premtes.

Gjatë udhëtimit të kthimit, ata kanë ndarë me publikun emocionet dhe përvojat e këtij misioni unik, duke theksuar se kanë mbledhur shumë materiale dhe histori që do të publikohen pas rikthimit.

Piloti i misionit, Victor Glover, u shpreh se mezi presin të ndajnë me botën ato që kanë parë.

“Kemi shumë më tepër foto dhe histori për të treguar. Të gjitha ‘gjërat e mira’ po i sjellim me vete në Tokë.”, u shpreh ai.

Misioni Artemis II vendosi gjithashtu një rekord të ri për distancën më të madhe të përshkuar nga njerëzit në hapësirë, duke kaluar kufirin prej 400 mijë kilometrash nga Toka, një rekord që mbahej që nga viti 1970 nga Apollo 13.

Gjatë fluturimit, astronautët kaluan edhe nga ana e largët e Hënës, një zonë që nuk shihet kurrë nga Toka. Edhe pse kjo pjesë është fotografuar më parë nga satelitët, ekuipazhi i Artemis II ishte i pari që e pa drejtpërdrejt, duke vëzhguar krateret gjigante dhe fushat e lavës.

Menjëherë pas fluturimit, presidenti Trump foli me ekipin “Orion” dhe i përgëzoi: “Sot keni bërë histori dhe keni bërë gjithë Amerikën shumë krenare.”

Një nga momentet më të veçanta për ekuipazhin ishte periudha prej 40 minutash kur humbën kontaktin me Tokën. Sipas komandantit Reid Wiseman, kjo kohë u shfrytëzua për vëzhgime shkencore të rëndësishme, por edhe për reflektim personal.

Astronautët ndanë gjithashtu momente emocionale gjatë misionit. Wiseman tregoi se u prek thellë kur një krater në Hënë u emërua me emrin e bashkëshortes së tij të ndjerë, ndërsa Christina Koch theksoi se ajo që do t’i mungojë më shumë nga kjo eksperiencë është bashkëpunimi dhe shoqëria mes ekuipazhit.

Pas kthimit, astronautët do të përballen me fazën më kritike të misionit: hyrjen në atmosferën e Tokës me shpejtësi shumë të lartë dhe uljen në oqean, një proces që do të testojë teknologjinë e kapsulës dhe sistemet e sigurisë.

Astronautët e Artemis II janë nisur drejt Tokës pasi kryen një fluturim historik pranë Hënës dhe dëshmuan një eklips total diellor nga anija e tyre kozmike.

Komandanti Reid Wiseman thotë se ekuipazhi i anijes Orion “pa pamje që asnjë njeri nuk i ka parë ndonjëherë”, ndërsa piloti Victor Glover u shpreh se nuk ka fjalë për të përshkruar atë që vëzhguan.

Anija arriti distancën e saj maksimale nga Toka – 252,756 milje (406,771 km) – gjatë fluturimit pranë Hënës. Ekuipazhi kishte thyer tashmë rekordin e mëparshëm për distancën më të largët që njerëzit kanë udhëtuar në hapësirë.

Astronautët humbën lidhjen me NASA-n ndërsa ndodheshin pas Hënës – ndërprerja ishte e pritshme dhe zgjati rreth 40 minuta.

“Është shumë mirë të dëgjojmë sërish nga Toka,” tha specialistja e misionit Christina Koch teksa theu heshtjen nga anija kozmike.

Presidenti i SHBA-së, Donald Trump u tha astronautëve se ata kanë bërë histori dhe e kanë bërë gjithë Amerikën shumë krenare dhe i ftoi në Shtëpinë e Bardhë.

Astronautët pritet të zbresin në Oqeanin Paqësor, në brigjet perëndimore të SHBA-së, në orën 20:07 sipas kohës lindore të SHBA-së të premten.

Ekuipazhi i Artemis II mori një mesazh të veçantë sot nga Jim Lovell, një nga vetëm tre personat që kanë udhëtuar dy herë në Hënë.

Një video në llogarinë në X të NASA-s përmban një mesazh të pararegjistruar nga piloti i Apollo 8, i cili ishte gjithashtu një nga anëtarët e ekuipazhit të Apollo 13.

Ai i thotë ekuipazhit “mirë se vini në lagjen time të vjetër”, përpara se të shtojë “mos harroni të shijoni pamjen”.

NASA tha se mesazhi u regjistrua vitin e kaluar. Lovell vdiq gushtin e kaluar, në moshën 97 vjeç.

"Welcome to my old neighborhood." Our @NASAArtemis II astronauts woke up on the sixth day of their mission to a special message recorded in 2025 by astronaut Jim Lovell, the pilot of Apollo 8. pic.twitter.com/XA4Dc2yQm5

— NASA (@NASA) April 6, 2026

Ai ishte një nga astronautët e NASA-s që udhëtoi më shumë.

Lovell ishte pjesë e Gemini 7, Gemini 8, Apollo 8 dhe Apollo 13.

Në një postim në X në atë kohë, agjencia hapësinore tha: “Jeta dhe puna e Lovell frymëzuan miliona njerëz. Guximi i tij nën presion ndihmoi në hapjen e rrugës sonë drejt Hënës dhe më tej – një udhëtim që vazhdon edhe sot”.

Fluturimi i parë me ekuipazh i Artemis i NASA-s ka nisur. Katër astronautët e Artemis II po fluturojnë me anijen kozmike Orion rreth Hënës, për të testuar se si funksionojnë sistemet e saj në hapësirën e thellë.

Astronautët e NASA-s, Reid Wiseman, Victor Glover dhe Christina Koch, së bashku me astronautin kanadez të Agjencia Hapësinore Kanadeze, Jeremy Hansen, u nisën në orën 18:35 më 1 prill nga platforma 39B në Qendrën Hapësinore Kennedy në Florida.

Krahas shumë pyetjeve kryesore, ku shumë prej tyre përgjigjen mund ta gjejnë tek faqja zyrtare e NASA, aty flitet edhe për pjesën e ushqimit.

Çfarë hanë astronautët gjatë këtij misioni?

Ekuipazhi i Artemis II ka në dispozicion 189 artikuj të ndryshëm ushqimi gjatë misionit, përfshirë 10 lloje të ndryshme pijesh si kafe dhe smoothie.

Ushqimet më të zakonshme përfshijnë tortilja, arra, brisket viçi me BBQ, lulelakër, makarona me djathë, kungull të ëmbël, biskota dhe çokollatë.

“Ushqimi që kanë ekuipazhi është i bërë për të mbështetur shëndetin dhe performancën e tyre gjatë misionit rreth Hënës. Përzgjedhjet e menusë janë zhvilluar bashkë me ekspertë të ushqimit hapësinor dhe ekuipazhin për të balancuar nevojat për kalori, hidratim dhe marrjen e nutrientëve, duke marrë parasysh edhe preferencat individuale”, thuhet në faqen zyrtare të NASA-s.

Artemis II po përdor të njëjtën manovër të ekzekutuar nga misioni i famshëm Apollo 13, pas mesazhit historik “Houston, we have a problem”.

Një shpërthim i bombolës së oksigjenit në misionin e 13-të Apollo zhduku çdo shpresë për një ulje në Hënë në prill të vitit 1970, me mbijetesën e ekuipazhit të përjetësuar në filmin e vitit 1995, me protagonist Tom Hanks.

Shumë njerëz e dinë, si rezultat i filmit, se Apollo 13 përdori manovrën e quajtur “slingshot” për t’u kthyer në Tokë – pavarësisht dëmit të shkaktuar nga shpërthimi.

E njohur si trajektore hënore me kthim të lirë, kjo rrugë pa ndalesa për në Tokë shfrytëzon gravitetin e Tokës dhe të Hënës, duke zvogëluar nevojën për karburant.

Këtë herë, për Artemis II, është një pjesë e planifikuar e misionit.

Është një manovër qiellore që do t’i vendosë astronautët në rrugën e duhur për në shtëpi, sapo të dalin nga pas Hënës sonte.

Ndryshe, misioni Apollo 13 raportoi shpërthimin e tij ndërsa anija kozmike ishte 321,868 larg Tokës.

Komandanti Jim Lovell dhe dy astronautët e tjerë në bord – Fred Haise dhe Jack Swigert – mezi mbijetuan.

Asnjë njeri nuk ka qenë më larg shtëpisë sesa astronautët e misionit Artemis.

Por ndërsa Toka bëhet gjithnjë më e vogël në pasqyrën e pasme të tyre, ata kanë pasur një lidhje të vazhdueshme me kontrollin e misionit në Houston, Texas. Fjalët e qeta të ekipit të NASA-s u kanë dhënë astronautëve një ndjesi ngushëllimi dhe lidhjeje me shtëpinë.

Kjo lidhje është gati të humbasë.

Për rreth 40 minuta, katër astronautët do të jenë vetëm, secili me mendimet dhe ndjenjat e veta, duke udhëtuar në errësirën e hapësirës, një moment i thellë vetmie dhe qetësie. Astronauti i Artemis, Victor Glover, tha se shpreson që bota të përdorë këtë kohë për të ardhur më pranë njëri-tjetrit.

Më shumë se 50 vjet më parë, astronautët e Apollo gjithashtu përjetuan izolimin që vijonte nga humbja e sinjalit gjatë misioneve të tyre në Hënë.

Ndoshta më shumë se kushdo, Apollo 11-i, Michael Collins. Në 1969-ën, ndërsa Neil Armstrong dhe Buzz Aldrin bënë histori duke marrë hapat e parë në sipërfaqen e Hënës, Collins ishte vetëm në modul komando, duke orbituar rreth Hënës.

Kur anija e tij kaloi pas anës së largët, kontakti me dy astronautët në sipërfaqen e Hënës, si dhe me kontrollin e misionit, u zhduk për 48 minuta. Ai e përshkroi përvojën në librin e tij të vitit 1974 “Carrying the Fire”, duke thënë se ndihej “plotësisht i vetëm” dhe “i izoluar nga çdo formë e njohur e jetës”, por nuk ndjeu frikë ose vetmi.

Në intervista të mëvonshme, ai foli për paqen dhe qetësinë që sillte heshtja në radio, duke thënë se i ofronte një pushim nga kërkesat e vazhdueshme të kontrollit të misionit. Në Tokë, gjatë kësaj periudhe pa komunikim, ata që janë përgjegjës për mbajtjen e kontaktit me anijen do të përjetojnë një kohë të tensionuar.

Në Goonhilly Earth Station në Cornwall, në jug-perëndim të Anglisë, një antenë e madhe ka mbledhur sinjalet nga kapsula Orion, duke përcaktuar me kujdes pozicionin e saj gjatë gjithë udhëtimit dhe duke e transmetuar këtë informacion në qendrën kryesore të NASA-s.

Matt Cosby, shefi i teknologjisë në Goonhilly, tha për BBC-në:

Është hera e parë që po ndjekim një anije kozmike me njerëz brenda. Do të jemi pak të shqetësuar kur të kalojë pas Hënës, dhe pastaj shumë të emocionuar kur ta shohim përsëri, sepse e dimë se të gjithë janë të sigurt.

Shpresohet që këto ndërprerje në komunikim të jenë së shpejti të së kaluarës. Cosby thotë se kjo do të jetë thelbësore kur NASA dhe agjenci të tjera hapësinore fillojnë të ndërtojnë baza në Hënë dhe të intensifikojnë eksplorimin e mëtejshëm.

Programet siç është ai Moonlight i Agjencisë Evropiane Hapësinore planifikojnë të lëshojnë një rrjet satelitësh rreth Hënës për të siguruar mbulim të vazhdueshëm dhe të besueshëm të komunikimit në të ardhmen.

Për astronautët e Artemis, koha pa kontakt me Tokën do t’u lejojë të përqendrohen plotësisht tek Hëna.

Ata do ta kalojnë këtë periudhë duke bërë vëzhgime të Hënës, duke marrë fotografi, studiuar gjeologjinë e saj dhe thjesht duke shijuar bukurinë e saj.

Kur të dalin prej aty dhe sinjali të normalizohet, bota do të marrë frymë lirshëm. Astronautët që bëjnë histori do të jenë në gjendje të ndajnë pamjet e tyre të pabesueshme me të gjithë në shtëpi.

Ekspertët shpjegojnë se ky pozicion nuk është natyral dhe mund ta bëjë lindjen më të vështirë se sa duhet

Për mijëra vite, në mbarë botën, gratë kanë lindur në pozicione vertikale – të gjunjëzuara, të ulura apo duke u mbështetur përpara. Madje, edhe figura historike si Kleopatra përmenden se kanë lindur në pozicione të tilla. Në fakt, qëndrimi i ulur mund të zgjerojë diametrin e legenit me të paktën 2.5 centimetra, ndërsa graviteti e bën procesin e lindjes më të lehtë.

Atëherë pse sot kaq shumë gra lindin të shtrira në shpinë?

Sipas Janet Balaskas, themeluese e Active Birth Centre në Mbretërinë e Bashkuar, ekziston një mungesë e përgjithshme njohurie si te profesionistët ashtu edhe te gratë shtatzëna për fiziologjinë e lindjes. Në vitin 1982, ajo publikoi një manifest për “lindjen aktive”, ku theksohej se në të gjitha kulturat dhe në të gjitha epokat, gratë kanë lindur spontanisht në pozicione vertikale ose të përkulura.

Ajo argumenton se praktika moderne e lindjes në shpinë është jo logjike, pasi e bën procesin më të ndërlikuar dhe më të kushtueshëm, duke e kthyer një proces natyral në një ndërhyrje mjekësore, ndërsa gruan në një paciente pasive. Sipas saj, asnjë specie tjetër nuk përdor një pozicion kaq të pafavorshëm në një moment kaq të rëndësishëm.

Edhe ekspertë të tjerë pajtohen me këtë qëndrim. Profesorja e mamisë në Western Sydney University, Hannah Dahlen, ka theksuar se lindja në shpinë është një fenomen relativisht i ri, shkruan BBC, përcjell Telegrafi.

Si u përhap lindja në shpinë?

Vetëm gjatë 300–400 viteve të fundit, lindja në këtë pozicion është bërë e zakonshme. Një nga figurat kryesore që ndikoi në këtë ndryshim ishte mjeku francez François Mauriceau. Ai argumentonte se lindja e shtrirë ishte më e rehatshme për gruan dhe më e përshtatshme për mjekun mashkull që asistonte lindjen.

Në librin e tij të vitit 1668 “Sëmundjet e grave shtatzëna dhe gjatë lindjes”, ai rekomandonte që gratë të lindnin në shtrat për të shmangur vështirësitë e transportimit pas lindjes.

Një teori tjetër interesante lidhet me mbretin Louis XIV të Francës. Thuhet se ai kishte dëshirë të shikonte lindjet dhe u zhgënjye nga pamja e kufizuar kur gratë lindnin në pozicione vertikale. Për këtë arsye, ai favorizoi pozicionin e shtrirë, i cili më pas u përhap në shoqëri.

Pavarësisht se cili version është i saktë, një gjë është e qartë: ky ndryshim nuk erdhi nga nevojat natyrore të gruas, por nga faktorë socialë dhe mjekësorë.

Çfarë thotë shkenca?

Arsyeja kryesore pse gratë kanë lindur për mijëra vite në pozicione vertikale është e thjeshtë: graviteti. Foshnja duhet të lëvizë poshtë përmes kanalit të lindjes, dhe graviteti e lehtëson këtë proces.

Studimet tregojnë se, kur lihen të lira, gratë instinktivisht përkulen përpara gjatë lindjes dhe zgjedhin pozicione si ulja, qëndrimi në gjunjë apo mbështetja në duar.

Një analizë e vitit 2013, që përfshiu më shumë se 5,200 gra, tregoi se lindja në pozicione vertikale shoqërohet me:

rrezik më të ulët për lindje me operacion cezarian
përdorim më të vogël të epiduralit
më pak raste të dërgimit të foshnjave në kujdes neonatal
Gjithashtu, këto pozicione lidhen me kontraksione më efektive, më pak dhimbje, më pak ndërhyrje si vakum apo pincë, si dhe furnizim më të mirë me oksigjen për foshnjën.

Pse vazhdon ende kjo praktikë?

Pavarësisht këtyre përfitimeve, lindja në shpinë mbetet standard në shumë spitale. Arsyeja kryesore është praktike: ky pozicion është më i përshtatshëm për monitorimin dhe ndërhyrjet mjekësore.

Megjithatë, gjithnjë e më shumë po promovohet koncepti i lindjes aktive, që i jep gruas liri për të lëvizur dhe për të zgjedhur pozicionin më të rehatshëm për të.

Udhëzimet e National Institute for Health and Care Excellence (NICE) në Mbretërinë e Bashkuar rekomandojnë që gratë të shmangin qëndrimin e shtrirë në fazën e dytë të lindjes dhe të zgjedhin pozicionin që u përshtatet më mirë.

Përfundim

Ideja se lindja duhet të bëhet e shtrirë në shpinë nuk është një rregull natyror, por një praktikë që ka evoluar me kohën. Sot, gjithnjë e më shumë ekspertë dhe studime po rikthejnë vëmendjen te pozicionet më natyrale, duke theksuar rëndësinë e lirisë së lëvizjes dhe rolit aktiv të gruas në procesin e lindjes.

Ekuipazhi i Artemis mbrëmë pa për herë të parë anën e largët të Hënës, ka njoftuar specialistja e misionit Christina Koch.

“Ishte absolutisht spektakolare”, tha Koch.

Ana e largët e hënës (e njohur edhe si “ana e errët”) është gjithmonë e kthyer nga Toka dhe mendohet se edhe ekipet e Apollos në vitet 1960 dhe 1970 nuk patën mundësi ta shihnin të gjithën.

“Kjo është diçka që nuk e kemi parë kurrë më parë”, shtoi astronautja.

NASA ka postuar një imazh të Hënës të bërë nga ekuipazhi, që tregon një krater të formuar nga goditja e një asteroidi.

History in the making

In this new image from our @NASAArtemis II crew, you can see Orientale basin on the right edge of the lunar disk. This mission marks the first time the entire basin has been seen with human eyes. pic.twitter.com/iqjod6gqgz

— NASA (@NASA) April 5, 2026

Thuhej se ishte “hera e parë që krateri është parë me sy njeriu”.

Ekuipazhi do të shohë më shumë zona të papara më parë gjatë fluturimit të tyre historik.

Për herë të parë pas më shumë se 50 vitesh, astronautët e NASA janë nisur drejt Hënës me anijen Orion.

Pas një manovre të suksesshme, ata dolën nga orbita e Tokës dhe nisën udhëtimin drejt Hënës, njoftoi NASA.

“Sot, për herë të parë që nga Apollo 17 në vitin 1972, njerëzit janë larguar nga orbita e Tokës. Reid, Victor, Christina dhe Jeremy tani janë në një trajektore të saktë drejt Hënës. Orion po operon për herë të parë në hapësirë me ekuipazh dhe ne po mbledhim të dhëna kritike, duke mësuar nga çdo hap”, tha Dr. Lori Glaze, administratore e përkohshme për zhvillimin e sistemeve të eksplorimit në selinë e NASA-s në Uashington.

“Çdo arritje që shënojmë është përparim domethënës në rrugën përpara për programin Artemis program. Ndërsa kemi tetë ditë intensive pune përpara, ky është një moment i madh dhe jemi krenarë ta ndajmë me botën”, shtoi ajo.

“I’m the space plumber, I’m proud to call myself the space plumber.”

Mission specialists like @Astro_Christina train for all roles so they can jump in wherever they’re needed. Sometimes that means fixing vital machinery, like the spacecraft toilet. pic.twitter.com/RGBWkwRgX7

— NASA (@NASA) April 3, 2026

Ekuipazhi përbëhet nga Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch dhe Jeremy Hansen.

Ky është fluturimi i parë me ekuipazh i Orionit dhe pjesë e programit Artemis program.

Misioni pritet të zgjasë rreth 10 ditë dhe përfshin një fluturim pranë Hënës.

Astronautët do të realizojnë fotografi dhe vëzhgime të detajuara të sipërfaqes hënore.

Pas përfundimit të misionit, ata do të kthehen në Tokë dhe do të zbresin në Oqeanin Paqësor pranë San Diegos.