Category: SHKENCË

Këtë fundjavë, do të mund të shohim eklipsin e plotë hënor.

Eklipsi do të jetë i dukshëm sidomos në pjesë të Azisë, Australisë dhe Paqësorit, aty ku sipërfaqja hënore do të duket plotësisht e kuqe dhe do të zgjasë 82 minuta. Hëna e përgjakur do të mund të shihet edhe në vendin tonë.

Eklipset totale hënore janë ngjarje globale që ndodhin njëkohësisht, por vetëm ana e errët e Tokës mund t’i dëshmojë ato. Gjatë të gjitha fazave të eklipsit më 7-8 shtator 2025, eklipsi nuk do të shihet nga Amerika e Veriut ose e Jugut.
Rreth 4.9 miliardë njerëz do ta shohin të gjithë eklipsin, sipas Timeanddate.com , ndërsa 7.1 miliardë, rreth 87% e popullsisë së botës, do të shohin fazat fillestare të eklipsit.

Azia sapo ka kaluar një nga vitet më të nxehta të historisë së saj. Raporti i fundit i Organizatës Botërore Meteorologjike (OBM) për gjendjen e klimës në rajon e rendit vitin 2024 si vitin më të nxehtë ose të dytin më të nxehtë të regjistruar ndonjëherë.

Ekspertët thonë se kjo nuk është më një paralajmërim për të ardhmen, por një realitet i tanishëm:

Temperaturat në Azi po rriten gati dyfish më shpejt se mesatarja globale.

Valët e nxehtësisë mbuluan kontinentin për muaj të tërë.

Sipërfaqja e detit shënoi temperaturat më të larta ndonjëherë, me 15 milionë km² të prekura nga nxehtësia ekstreme detare.

Akullnajat në rrezik
Në rajonin e Azisë së Maleve të Larta, ku ndodhen rezervat më të mëdha të akullit jashtë poleve, 23 nga 24 akullnaja u tkurrën ndjeshëm. Kjo humbje kërcënon furnizimin me ujë të ëmbël për miliona banorë.

Ngjarje ekstreme që shënojnë rekorde
Raporti sjell shembuj të motit të ashpër:

• reshje historike 24-orëshe në Emiratet e Bashkuara Arabe,
• përmbytje vdekjeprurëse në Nepal,
• thatësira të gjata në Kinë,
• përmbytjet më të këqija në 70 vjet në Azinë Qendrore, që zhvendosën mbi 118 mijë persona.

Sipas OBM-së, këto dukuri sollën pasoja ekonomike dhe njerëzore “marramendëse”.

Pasojat për jetën dhe ekonominë
“Ngrohja e shpejtë do të ketë ndikim të madh në shoqëri, ekonomi dhe ekosisteme,” theksoi Sekretarja e Përgjithshme e OBM-së, Celeste Saulo.
Rritja e temperaturave prek çdo aspekt të jetës: qasjen në ujë dhe ushqim, sigurinë publike, stabilitetin rajonal dhe shëndetin e oqeaneve.

Shpresa nga paralajmërimet e hershme
Megjithatë, raporti nënvizon edhe rëndësinë e sistemeve të paralajmërimit të hershëm. Vetëm në Nepal, ato ndihmuan në shpëtimin e mbi 130 mijë jetëve gjatë përmbytjeve katastrofike.

Shkencëtarët nga Universiteti i Kembrixhit kanë zbuluar prova të reja premtuese për ekzistencën e jetës në një planet të largët të quajtur K2-18b. Duke përdorur teleskopin hapësinor James Webb (JWST), ata kanë identifikuar në atmosferën e këtij planeti shenja të molekulave që në Tokë prodhohen vetëm nga organizma të thjeshtë.

Kjo është hera e dytë që zbulohen gjurmë kimike të lidhura me jetën në këtë planet, por shkencëtarët theksojnë se ky zbulim është më premtuesi deri më tani. Molekulat e identifikuara, dimetil sulfid (DMS) dhe dimetil disulfid (DMDS), prodhohen në Tokë kryesisht nga fitoplanktoni detar dhe bakteret.

“Sasia që ne vlerësojmë të këtij gazi në atmosferë është mijëra herë më e lartë se ajo në Tokë. Nëse kjo lidhet me jetën, atëherë planeti do të jetë i mbushur me organizma të gjallë”, u shpreh Prof. Nikku Madhusudhan, studiuesi kryesor i ekipit.

K2-18b është një planet ekzoplanet, rreth 2.5 herë më i madh se Toka dhe ndodhet rreth 700 trilion milje larg, duke u rrotulluar rreth një ylli të vogël të kuq. Sipas shkencëtarëve, mungesa e amoniakut në atmosferën e planetit mund të tregojë për praninë e një oqeani të gjerë me ujë të lëngshëm – një mjedis ideal për jetën.

Megjithatë, disa studiues paralajmërojnë se këto rezultate, sado premtuese, duhet të konfirmohen me më shumë të dhëna.

“Jemi shumë pranë, por nuk mund të themi ende me siguri se kemi gjetur jetë. Duhen një ose dy vjet vëzhgime të mëtejshme për të konfirmuar sinjalin”, shtoi Prof. Madhusudhan.

Ky zbulim ngjall shpresë se jeta në galaktikë mund të jetë më e zakonshme se sa është menduar deri tani.

Astronomët i kanë zbuluar 128 hëna të reja që rrotullohen rreth Saturnit, duke i dhënë atij një epërsi të pakapërcyeshme në numrin e hënave në sistemin diellor. Deri vonë, titullin “mbreti i hënës” e mbante Jupiteri, por Saturni tani ka gjithsej 274 hëna, pothuajse dy herë më shumë se të gjithë planetët e tjerë së bashku.

Ekipi që qëndron pas zbulimeve kishte identifikuar më parë 62 hëna saturniane, duke shfrytëzuar teleskopin e Kanadasë dhe pasi kishte parë sugjerime se atje kishte më shumë, u kryen vëzhgime të tjera gjatë 2023-s, ka shkruar TheGuardian.

“Sigurisht ne i kemi gjetur 128 hëna të reja. Bazuar në parashikimet tona, nuk mund të them se Jupiteri do ta arrijë ndonjëherë”, ka deklaruar studiuesi Edward Ashton.

Jupiterit i janë konfirmuar 95 hëna që nga 5 shkurti i 2024-s.

Hënat janë pranuar zyrtarisht nga Unioni Ndërkombëtare Astronomik gjatë kësaj jave, dhe për momentin, iu janë caktuar vargje numrash dhe shkronjash. Atyre përfundimisht do t’iu jepen emra bazuar në perënditë galike, norvegjeze dhe kanadeze Inuit, në përputhje me konventën për hënat e Saturnit.

Shumica e hënave të reja bien në grupin norvegjez, që do të thotë se astronomët tash janë në kërkim të dhjetëra hyjnive të panjohura të vikingëve.

Hënat e Saturnit janë identifikuar nëpërmjet teknikës “shift and stack”, ku astronomët marrin imazhe të njëpasnjëshme, që gjurmojnë rrugën e hënës nëpër qiell dhe i kombinojnë ato për ta bërë hënën “mjaft të ndritshme për t’u zbuluar”.

“Unë nuk mendoj se ka një përkufizim të duhur për atë që klasifikohet si hënë. Duhet të ketë një”, ka thënë Ashton.

Ajsbergu më i madh në botë është rrëzuar në ujëra të cekëta në ishullin e largët britanik të Xhorxhias Jugore, aty ku ndodhet shtëpia e miliona pinguinëve dhe fokave.

Ajsbergu, i cili është rreth dyfishi i madhësisë së Londrës së Madhe (zonë administrative në Angli), duket se është ngecur dhe duhet të fillojë të shpërbëhet në brigjet jugperëndimore të ishullit, raporton BBC.

Peshkatarët kanë frikë se do të detyrohen të luftojnë me copa të mëdha akulli dhe kjo mund të ndikojë tek disa pinguinë që ushqehen në zonë.

Por shkencëtarët në Antarktidë thonë se sasi të mëdha të lëndëve ushqyese janë të mbyllura brenda akullit dhe ndërsa shkrihet, mund të krijojë një shpërthim në oqean.

“Është si të hedhësh një bombë në mes të një shkretëtirë të zbrazët”, thotë profesoresha Nadine Johnston nga British Antarctic Survey.

Ekologu Mark Belchier, i cili këshillon qeverinë e Xhorxhias Jugore, tha: “Nëse shpërthen, ajsbergët që rezultojnë ka të ngjarë të paraqesin një rrezik për anijet ndërsa lëvizin në rrymat lokale dhe mund të kufizojnë aksesin e anijeve në zonat lokale të peshkimit.”

Astronomja shqiptare nga Kosova, Pranvera Hyseni me mbështetjen e NASA-s do të udhëtojë me një mision të ri drejt Paqësorit për të mbledhur të dhëna që do të ndihmojnë në kuptimin më të thellë të Sistemit Diellor.

Ky udhëtim, ajo tha se është realizim i një ëndrre të kahmotshme të saj.

“Erdhi dita! Po nisem drejt mesit të Paqësorit për të operuar një teleskop 4-metërsh në 4,000 metra lartësi mbidetare, ku do të analizoj asteroidët dhe do të mbledh të dhëna që do ndihmojnë në kuptimin më të thellë të Sistemit Diellor. Ky udhëtim, i financuar nga NASA dhe Universiteti i Kalifornisë, është realizimi i një ëndrre që e kam ndjekur për vite me radhë. Pas shumë përkushtimi, kërkimesh shkencore dhe netëve të gjata të kaluara mbi libra, më në fund erdhi koha të përballem me këtë sfidë”, është shprehur ajo përmes një postimi në rrjetet sociale.

Studiuesit përdorën imazhe me dron për të analizuar shtrirjen e plotë të një fortese masive 3000-vjeçare në malet e Kaukazit Jugor.

Ata shpresojnë se dhjetëra mijëra artefakte të varrosura në vendbanim do të ndihmojnë në rrëfimin e historisë së njerëzve që jetonin dikur atje.

Në vitin 2018, studiuesit zbuluan një kep të fortifikuar midis dy grykave të thella në Kaukaz. Vendi kishte mure të brendshme dhe të jashtme të fortesës, dhe mbetjet e strukturave të lashta prej guri të dukshme për studiuesit. Por ishte shumë e madhe për t’u hartuar në këmbë, kështu që studiuesit nga Universiteti Cranfield iu drejtuan teknologjisë për ndihmë.

Studiuesit përdorën 11.000 imazhe të shkrepura me dron për të hartuar strukturën, pas së cilës kuptuan se Dmanisis Gora ishte ndoshta fortesa më e madhe e këtij lloji në rajon.

“Kjo ishte ajo që ndezi idenë e përdorimit të një droni për të vlerësuar vendin nga ajri. Droni bëri gati 11.000 fotografi të cilat u bashkuan duke përdorur softuer të avancuar për të prodhuar modele të lartësisë digjitale me rezolucion të lartë që tregon çdo pikë sikur po shikoni drejt poshtë,” tha Nathaniel Erb-Satullo, ligjërues i lartë në shkencën e arkitekturës pranë Institutit Forensik Cranfield.

Vendi i zbuluar doli të ishte më shumë se 40 herë më i madh se sa mendohej.

“Madhësia e jashtëzakonshme e Dmanisis Gora ndihmon në shtimin e dimensioneve të reja në modelet e grumbullimit të popullsisë në Euroazi dhe më gjerë. Dmanisis Gora nuk është vetëm një gjetje e rëndësishme për rajonin e Kaukazit Jugor, por ka një rëndësi më të gjerë për diversitetin në strukturën e vendbanimeve në shkallë të gjerë dhe proceset e formimit të tyre,” ,” shkruajnë autorët në studim.

Sipas tyre, dy muret e fortifikuara funksiononin së bashku për mbrojtje. Të dyja ishin bërë me gurë të ashpër dhe llaç, duke krijuar mburoja të trasha gjashtë metra kundër forcave të jashtme.

“Nëse pushtimi i kalasë së brendshme dhe vendbanimit të jashtëm do të ishin afërsisht bashkëkohorë, siç sugjerojmë ne,” shkruanin autorët në studim, “ky vendbanim do të ishte një nga më të mëdhenjtë e njohur në epokën e bronzit të vonë dhe hekurit të Kaukazit Jugor”.

Ekipi beson se Dmanisis Gora vazhdoi të zgjerohej me kalimin e kohës, pasi grupet e lëvizshme baritore iu bashkuan vendbanimit, por një pjesë e popullsisë mund të ketë qenë sezonale.

Ekipi shpreson të studiojë më tej vendin për të kuptuar funksionet e zonave specifike dhe për të mësuar për gjithçka, nga dendësia dhe intensiteti i popullsisë deri te lëvizjet e bagëtive dhe praktikat bujqësore.

Administrata Kombëtare e Aeronautikës dhe Hapësirës e SHBA-së (NASA) ka bërë të ditur se kometa C/2024 G3 (Atlas), e cila mund të shihet nga Toka një herë në 160 mijë vjet, “mund të vëzhgohet me sy të lirë për disa ditë.

NASA nëpërmjet një njoftimi në uebfaqen e saj ndau pamjen e kometës të incizuar nga Sllovakia.

Në njoftim thuhet se kometa Atlas, e cila aktualisht mund të vëzhgohet në momente të caktuara për shkak të pozicionit të saj më të afërt me Diellin, “do të vë në skenë një nga pamjet më të mrekullueshme të kometave të viteve të fundit dhe do të bëhet mjaft e ndritshme duke konkurruar me Venusin”.

Më tej bëhet e ditur se është e vështirë të parashikohet shkëlqimi i saktë që do të arrijë kometa dhe se pritet të mbetet aq e ndritshme sa të shihet me sy të lirë nga Toka për disa ditë.

Sipas lajmit të BBC, studiuesi në fizikën dhe kozmologjinë e astrogrimcave në King’s College në Londër, Dr. Shyam Balahi, vuri në dukje se “llogaritjet aktuale të orbitës tregojnë se kometa do të kalojë në afërsi prej rreth 8,3 milionë milje nga Dielli” dhe se Atlas mund të klasifikohet si një kometë “përfshirëse e diellit”, transmeton AA.

Balaji tha se kjo ngjarje, e cila ndodh një herë në 160 mijë vjet, mund të vërehet më qartë në hemisferën jugore, por mund të jetë e vështirë për t’u parë nga hemisfera veriore për shkak të pozicionit të saj në raport me Diellin.

Teleskopi hapësinor James Webb i NASA-s (JWST) ka zbuluar zbulime të reja rreth universit të hershëm që nga nisja e tij më 25 dhjetor 2021, duke ofruar njohuri novatore për kozmosin.

Gjetjet e JWST gjatë viteve të fundit përfshijnë studime mbi Sistemin Diellor, Rrugën e Qumështit, yjet dhe galaktikat e para të formuara pas Shpërthimit të Madh, ekzoplanetet dhe shenjat e mundshme të jetës.

Të pozicionuar përtej atmosferës së Tokës për të shmangur ndërhyrjen e dritës, kamerat e dukshme dhe infra të kuqe të teleskopit kanë kapur imazhe mahnitëse të rajoneve më të largëta dhe të lashta të universit.

Me aftësitë e tij të jashtëzakonshme të pamjeve, JWST zbuloi galaktikën JADES-GS-z14-0 siç ishte rreth 300 milionë vjet pas Shpërthimit të Madh, pasi kishte grumbulluar një masë të barabartë me 400 milionë diej në një periudhë të shkurtër.

Ndryshe nga shumica e galaktikave, të cilat duken të kuqe për shkak të pluhurit që thith dritën blu, kjo galaktikë dallohet si e ndritshme, e madhe dhe e kaltër.

Shkencëtarët spekulojnë se kjo mund të rezultojë nga shembja e yjeve masive të hershme pa shpërthime, ose supernova, duke shpërndarë pluhur në distanca të mëdha.

Gjatë fazave më të hershme të universit, ekzistonin vetëm hidrogjen, helium dhe sasi të vogla litium. Elementet thelbësore për jetën, të tilla si kalciumi dhe oksigjeni, u farkëtuan brenda yjeve të hershëm.

Të dhënat nga spektrometri i afërt me infra të kuqe të JWST zbuluan veti të pazakonta kimike në galaktikat e hershme, duke përfshirë përqendrime më të larta të azotit, heliumit, neonit dhe karbonit sesa ato që gjenden në Diell. Këto gjetje ekspozojnë boshllëqe të rëndësishme në të kuptuarit tonë të evolucionit kimik të yjeve dhe galaktikave.

Duke përdorur efektin e lenteve gravitacionale të grupimeve masive të galaktikave, JWST zbuloi galaktika të zbehta, të hershme që lëshonin katër herë më shumë dritë sesa pritej, duke theksuar rolin e tyre kritik në përfundimin e “epokave të errëta kozmike” të universit pas Shpërthimit të Madh.

Një zbulim i jashtëzakonshëm ishte ylli “Earendel”, dy herë më i nxehtë dhe një milion herë më i ndritshëm se Dielli, i datuar në vetëm një miliard vjet pas Shpërthimit të Madh. JWST gjithashtu kapi imazhe të “pikave të vogla të kuqe” të shumta të shpërndara nëpër universin e hershëm.

Fillimisht mendohej se ishin grupime masive galaktikash, këto pika më vonë u identifikuan si gaz hidrogjeni që rrotullohej rreth vrimave të zeza supermasive me mijëra kilometra në sekondë.

Këto pika të kuqe mund të përfaqësojnë gjithashtu faza të ndërmjetme të grupimeve të yjeve që transformohen në bërthama galaktikash, duke ofruar njohuri të vlefshme për lindjen e galaktikave dhe vrimave të zeza supermasive.

JWST zbuloi edhe “kufoma galaktike” – mbetje të formimit intensiv të yjeve gjatë agimit kozmik. Këto galaktika të mëdha, të lashta, të formuara brenda 700 milionë viteve të Shpërthimit të Madh, sfidojnë modelet ekzistuese të formimit të galaktikave, duke i shtyrë shkencëtarët të rimendojnë teoritë mbi shfaqjen e shpejtë të galaktikave masive dhe rolin e mundshëm të materies së errët. /AA