Category: SHKENCË

Në Rusi banorët kanë zbuluar një fosil rreth 50 000-vjeçar, i ruajtur shumë mirë, i një këlyshi mamuthi.

Banorët e rajonit Yakutistan të Federatës Ruse, kanë zbuluar fosilin me peshë prej rreth 180 kilogramë dhe i gjatë 120 centimetra.

Shkencëtarët që ekzaminuan fosilin që u shfaq gjatë shkrirjes së akullit në qershor, konstatuan se ishte i një këlyshi mamuthi, që jetoi afërsisht 50 000 vjet më parë.

Mendohet se mamuthi ka qenë rreth një vjeç kur ka ngordhur, ndërsa është emërtuar Yana për shkak të pellgut të lumit ku u zbulua fosili.

Shkencëtarët rusë theksojnë se ky fosil ishte në mesin e shembujve më të ruajtur deri më tani.

Vetëm gjashtë zbulime të ngjashme janë gjetur në botë. /AA/

NASA nisi një konkurs të ri me një fond total çmimesh prej tre milion dollarë, duke kërkuar ide inovative për të zgjidhur një problem të vjetër – menaxhimin e mbetjeve gjatë eksplorimit të Hënës dhe Marsit.

Kjo sfidë vjen ndërsa njerëzit edhe një herë përgatiten për qëndrime më të gjata në Hënë dhe, në të ardhmen, në Mars, ku menaxhimi i mbetjeve do të bëhet një aspekt kyç i misioneve të qëndrueshme.

Që nga misionet Apollo, në sipërfaqen hënore kanë mbetur më shumë se rovers robotikë dhe pajisje shkencore. Ndër të tjera janë 96 thasë me jashtëqitje njerëzore. Gjatë misioneve, astronautët përdorën kontejnerë me urinë, ndërsa qeset me jashtëqitjen i mbanin me vete për të ulur peshën kur ktheheshin në Tokë, duke i lënë në Hënë. Fotoja e parë që Neil Armstrong bëri në hënë, madje paraqiste një nga ato qese.

Dhe ndërsa misionet robotike nuk gjenerojnë shumë mbeturina përtej komponentëve të tyre, njerëzit prodhojnë sasi të konsiderueshme mbeturinash, jo vetëm në formën e mbetjeve biologjike si urina dhe feçe, por edhe instrumente shkencore të hedhura, ushqim, paketim dhe veshje.

Ndërsa NASA planifikon të zgjasë qëndrimin e saj në Hënë, akumulimi i mbeturinave të tilla mund të bëhet një problem i madh. Është për këtë arsye që agjencia lançoi LunaRecycle Challenge, me shpresën për të gjetur teknologji që mund të riciklojnë mbetjet dhe t’i kthejnë ato në produkte të dobishme.

Amy Kaminski, drejtore ekzekutive e programit të Çmimeve, Sfidave dhe Crowdsourcing të NASA-s, tha: “Zhvillimi i qëndrueshëm është kritik që NASA të vazhdojë eksplorimin dhe zbulimin, si në Tokë ashtu edhe më gjerë. Me këtë sfidë, ne po kërkojmë qasje inovative për menaxhimin e mbetjeve në Hënë, me synimin për të zbatuar njohuritë e marra në Tokë, për të mirën e të gjithëve.”

Ndërsa njerëzimi përgatitet për hapa të rinj në eksplorimin e hapësirës, ​​menaxhimi i qëndrueshëm i burimeve, duke përfshirë mbetjet, po bëhet një komponent kyç i misioneve të suksesshme. Me konkurse si LunaRecycle, NASA përpiqet të gjejë mënyra inovative që jo vetëm do të mundësojnë një qëndrim më të gjatë në hapësirë, por edhe do të ndihmojnë në ruajtjen e planetit tonë. /tesheshi.com/

Sa shumë pyetje dhe skenarë hipotetikë që shqetësojnë një numër të madh njerëzish! Ndër këto pyetje shtohet se çfarë do të ndodhte me planetin tonë nëse do t’i mbaronte oksigjeni për vetëm 5 sekonda.

Platformat online janë plot me përgjigje për disa nga pyetjet më interesante që mund të imagjinoni. Megjithatë, përgjigjet mund të jenë të frikshme.

Duke synuar të imagjinonte “çfarë do të ndodhte nëse oksigjeni i Tokës nuk zhdukej përgjithmonë, por për 5 sekonda”, ekipi What If përshkroi rezultatin e tmerrshëm.

Ndërsa shumë prej nesh mund të qëndrojnë pa marrë frymë për disa sekonda, skenari i Tokës duke i mbaruar oksigjeni nuk është aq i thjeshtë.

Sipas What If, struktura të mëdha si Diga Hoover, në Shtetet e Bashkuara, apo kupola e Panteonit në Romë, dhe çdo gjë tjetër prej betoni do të shemben plotësisht.

Kjo është për shkak se oksigjeni është pjesë e agjentit lidhës që përbën betonin. Pa të, betoni është “vetëm pluhur”.

Metali i papërpunuar gjithashtu do të shkrihej menjëherë në ato 5 sekonda. Zakonisht, ka një shtresë oksidimi në metale, e cila i pengon ata të bashkohen së bashku. Pa oksigjen, kjo shtresë mbrojtëse nuk do të ekzistonte më.

Shtresa e ozonit, një shtresë e gazit natyror që na mbron nga rrezet ultravjollcë të diellit, është gjithashtu e përbërë nga oksigjeni. Pa oksigjen për pesë sekonda, lëkura jonë do të ishte në mëshirën e djegies nga dielli.

Pa oksigjen, ne gjithashtu nuk do të kishim fuqi për automjetet jo-elektrike si makinat dhe aeroplanët, dhe qielli ynë do të mbetej i errët pa oksigjen në atmosferën e tij.

Sigurisht, është mirë të kihet parasysh se gjetjet specifike vijnë nga një kanal në YouTube dhe nuk përbëjnë provë shkencore.

NASA nisi një mision në një nga hënat e Jupiterit. Dje, Europa Clipper u lëshua nga Florida në majë të një rakete SpaceX. Për mbi pesë vjet e gjysmë, ajo do të përdorë gravitetin e Marsit dhe më pas të Tokës për t’u lëshuar drejt hënës së Jupiterit, Europa.

Ky është një udhëtim prej 1.8 miliardë miljesh. Shkencëtarët duan të zbulojnë nëse Europa mund të jetë në gjendje të mbajë jetë. Ata mendojnë se ka një oqean të thellë të kripur të fshehur nën një kore akulli.

Dhe ku ka ujë, mund të ketë jetë. Raketa duhet të hyjë në orbitën e Jupiterit më 11 prill 2030. Ajo do të afrohet me 16 milje nga sipërfaqja e hënës.

Kjo duhet të jetë mjaft afër për të marrë përgjigje për një nga botët më intriguese në sistemin tonë diellor. Prandaj, kontrolloni përsëri më 11 Prill 2030. / bota.al

John Hopfield, shkencëtar pranë Universitetit të Princeton dhe Geoffrey Hinton, nga Universiteti i Torontos kanë marrë Çmimin “Nobel” në fizikë për vitin 2024.

Dy shkencëtarët kanë punuar gjatë për kompjuterat që “mësojnë” dhe kanë marrë vlerësimin e karrierës si pionerë të kërkimeve dhe vënies në zbatim të rrjetit nervor artificial, duke hedhur bazat e Inteligjencës artificiale moderne.

Fituesit e shpallur nga Akademia suedeze e shkencës në Stokholm do të përfitojnë të dy së bashku një total prej 810.000 eurosh. Komiteti i Nobelit nderon dy shkencëtarët me motivacionin “për zbulimin thelbësor dhe shpikjet që i mundësojnë kompjuterave të mësojnë përmes sistemit nervor artificial.

Një ditë më parë, Çmimi “Nobel” në Mjekësi iu dha amerikanëve Victor Ambros dhe Gary Ruvkun për zbulimin e tyre të mikroRNA-së, një parim themelor që sistemon mënyrën se si rregullohet aktiviteti i gjeneve. Asambleja e Nobelit tha se zbulimi i tyre “ishte i një rëndësie themelore për mënyrën se si organizmat zhvillohen dhe funksionojnë”. /tch

Victor Ambros dhe Gary Ruvkun janë fituesit e Nobelit të sivjetshëm në mjekësi, për zbulimin e tyre të mikroARN-së dhe rolin e saj në rregullimin e gjeneve pas transkriptimit.

Çmimi prestigjioz u nda sot në Stokholm. “Zbulimi i tyre novator nxori në dritë një parim krejtësisht të ri të rregullimit të gjeneve që rezultoi të ishte thelbësor për organizmat shumëqelizorë, përfshirë njerëzit,” thuhet në vendimin e jurisë. Çmimi i mjekësisë vitin e kaluar iu dha biokimistes hungarezo-amerikane Katalin Karikó dhe imunologut amerikan Drew Weissman për punën e tyre në teknologjinë e mRNA që qëndronte pas vaksinave COVID-19.

Pjesa tjetër e Çmimeve Nobel 2024, lidhur me avancimet në fizikë, kimi, ekonomi, letërsi dhe drejt paqes, do të shpallen gjatë javës. Laureatët e Nobelit do t`i marrin paskësaj çmimet e tyre në një ceremoni në Suedi në muajin dhjetor./tch

Sot është Dita Ndërkombëtare të Mbrojtjes së Shtresës së Ozonit. Tema e shënimit të kësaj dite sivjet është “Protokolli i Montrealit: Avancimi i Veprimeve Klimatike”.

Më 1994 Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara vendosi 16 shtatorin si Ditën Ndërkombëtare të Mbrojtjes së Shtresës së Ozonit, e cila kujton datën e nënshkrimit, në 1987, të Protokollit në Montreal mbi substancat që e hollojnë shtresën e Ozonit.

“Në këtë Ditë Botërore të Ozonit, le të angazhohemi për të bërë paqe me planetin tonë. Le të angazhohemi për të ndërtuar mbi suksesin e Protokollit të Montrealit për të treguar se çfarë mund të arrijë bashkëpunimi ndërkombëtar në mënyrën më të mirë të tij”, thuhet në mesazhin e sekretarit të përgjithshëm të OKB-së Antonio Guterres.

Shtresa e Ozonit, një mburojë e brishtë e gazit, mbron Tokën nga pjesa e dëmshme e rrezeve të diellit, duke bërë ruajtjen e jetës në planetin Tokë.

Jeta në tokë do të ishte pothuajse e pamundur nga efekti shkatërrues i këtyre rrezeve. Dëmtimi i shtresës së ozonit ndikon në jetën në tokë duke krijuar efektin serë dhe ngrohjen globale, dhe shtresa më e përqendruar e ozonit shtrihet 20 – 40 km mbi sipërfaqen e tokës.

Si rezultat i masave të marra nga Protokolli i Montrealit, përqendrimi i substancave holluese të ozonit ka filluar të ulet dhe hollimi i shtresës së ozonit po vjen duke u pakësuar.

Raketa ruse Luna 2, më 12 shtator të vitit 1959,përplaset në sipërfaqen e Hënës, duke u bërë objekti i parë i prodhuar nga njeriu që prek Hënën.

Prova e Bashkimit Sovjetik bie në Hënë dhe bëhet objekti i parë që arrin atë largësi.

Ndërsa në korrik të vitit 1969 ishte Neil Amstron i pari që vuri këmbën në Hënë i cili u dërgua nga Apollo 11.

Një stuhi gjeomagnetike e nivelit G3 pritet të godasë Evropën dhe SHBA-në dhe se pas stuhisë do të shihet Aurora Borealis.

Sipas lajmit të “space.com”, Qendra e Parashikimit të Motit Hapësinor (SWPC) e Administratës Kombëtare të Oqeanit dhe Atmosferës (NOAA) ka bërë paralajmërim për një stuhi gjeomagnetike.

SWPC njoftoi se ekziston mundësia e vëzhgimit të Aurora Borealisit në gjerësinë e mesme të Tokës, në Evropë dhe SHBA, pas stuhisë gjeomagnetike që parashikohet të ndodhë gjatë ditës. NOAA vuri në dukje se stuhia gjeomagnetike, e cila do të fillojë në nivelin G3 në një shkallë 5-nivelëshe, mund të vazhdojë deri më 1 gusht.

Disa javë më parë më parë dielli lëshoi valën më të madhe të flakës së zjarrtë në afro një dekadë, vetëm pak ditë pasi stuhitë e forta diellore goditën Tokën duke krijuar fenomenin që njihet si “Aurora Borealis” ose dritat veriore, të pazakonta në shumë pjesë të botës. Vala e flakës diellore shkaktohet nga një shpërthim intensiv rrezatimi që vjen nga çlirimi i energjisë magnetike që lidhet me ato që njihen si njolla në sipërfaqen diellore.

Ky është shpërthimi më i madh i këtij cikli 11-vjeçar të diellit. Lajmi i mirë është se kësaj here planeti ynë është jashtë trajektores së valës magnetike, sepse shpërthimi ndodhi në një pjesë të sipërfaqes së diellit në drejtim të kundërt të Tokës. Ndërkaq, së fundmi është bërë gjithashtu e ditur se Toka mund të goditet nga një stuhi tjetër e fuqishme diellore këtë javë, që parashikohet të shkaktojë ndërprerje të komunikimit dhe shfaqje të pabesueshme të dritës veriore.

Shkencëtarët kanë zbuluar “oksigjenin e errët” që prodhohet në thellësi të oqeanit, me sa duket nga copa metali në fundin e detit.

Rreth gjysma e oksigjenit që thithim vjen nga oqeani. Por, para këtij zbulimi, kuptohej se ai ishte bërë nga bimët detare duke fotosintezuar – diçka që kërkon rrezet e diellit.

Këtu, në thellësi prej 5 km, ku nuk mund të depërtojë rrezet e diellit, oksigjeni duket se prodhohet nga “nyjet” metalike të natyrshme që ndajnë ujin e detit – H2O – në hidrogjen dhe oksigjen.

Disa kompani minerare kanë plane për të mbledhur këto nyje, të cilat shkencëtarët detarë kanë frikë se mund të prishin procesin e zbuluar rishtazi – dhe të dëmtojnë çdo jetë detare që varet nga oksigjeni që ata prodhojnë.

“E pashë për herë të parë këtë në 2013 – një sasi e madhe oksigjeni po prodhohej në fund të detit në errësirë të plotë,” shpjegon studiuesi kryesor Prof Andrew Sweetman nga Shoqata Skoceze për Shkencën Detare. “Unë thjesht e injorova atë, sepse më kishin mësuar se oksigjeni prodhohet vetëm përmes fotosintezës.

“Përfundimisht, kuptova se për vite me radhë e kisha injoruar këtë zbulim potencialisht të madh,” i tha ai BBC News.

Ai dhe kolegët e tij kryen kërkimet e tyre në një zonë të detit të thellë midis Havait dhe Meksikës – pjesë e një pjese të madhe të detit që është e mbuluar me këto nyje metalike. Nyjet formohen kur metalet e tretura në ujin e detit mblidhen në fragmente të guaskës – ose mbeturina të tjera. Është një proces që kërkon miliona vjet.

Dhe për shkak se këto nyje përmbajnë metale si litium, kobalt dhe bakër – të gjitha këto të nevojshme për të bërë bateri – shumë kompani minerare po zhvillojnë teknologji për t’i mbledhur ato dhe për t’i nxjerrë në sipërfaqe.

Por Prof Sweetman thotë se oksigjeni i errët që këto metale prodhojnë mund të mbështesë gjithashtu jetën në fund të detit. Dhe zbulimi i tij, i botuar në revistën Nature Geoscience, ngre shqetësime të reja në lidhje me rreziqet e sipërmarrjeve të propozuara të minierave në det të thellë.

Shkencëtarët zbuluan se nyjet metalike janë në gjendje të prodhojnë oksigjen pikërisht sepse ato veprojnë si bateri.

“Nëse vendosni një bateri në ujin e detit, ajo fillon të vlojë”, shpjegoi Prof Sweetman. “Kjo për shkak se rryma elektrike në fakt po ndan ujin e detit në oksigjen dhe hidrogjen [që janë flluskat]. Ne mendojmë se kjo po ndodh me këto nyje në gjendjen e tyre natyrore.”

“Është si një bateri në një pishtar,” shtoi ai. “Nëse futni një bateri në elektrik ai nuk ndizet. Vendosni dy bateri dhe keni mjaftueshëm tension për të ndezur elektrikun. Pra, kur nyjet janë në fund të detit në kontakt me njëra-tjetrën, ato janë duke punuar njëkohësisht – si bateri të shumta.”

Studiuesit e vunë këtë teori në provë në laborator, duke mbledhur dhe studiuar nyjet metalike të madhësisë së patates. Eksperimentet e tyre matën tensionet në sipërfaqen e çdo gungë metalike – në thelb fuqinë e rrymës elektrike. Ata zbuluan se ishte pothuajse i barabartë me tensionin në një bateri tipike të madhësisë AA.

Kjo do të thotë, thonë ata, se nyjet që gjenden në shtratin e detit mund të gjenerojnë rryma elektrike mjaft të mëdha për të ndarë, ose elektrolizuar, molekulat e ujit të detit.

Studiuesit mendojnë se i njëjti proces – prodhimi i oksigjenit me bateri që nuk kërkon dritë dhe asnjë proces biologjik – mund të ndodhë në hëna dhe planetë të tjerë, duke krijuar mjedise të pasura me oksigjen ku jeta mund të lulëzojë.

Zona Clarion-Clipperton, ku u bë zbulimi, është një vend që po eksplorohet tashmë nga një numër kompanish minerare në shtratin e detit, të cilat po zhvillojnë teknologji për të mbledhur nyjet dhe për t’i sjellë ato në një anije në sipërfaqe.

Administrata Kombëtare Oqeanografike dhe Atmosferike e SHBA-së ka paralajmëruar se ky gërmim në shtratin e detit mund të “rezultojë në shkatërrimin e jetës dhe habitatit të shtratit të detit në zonat e minuara”.

Më shumë se 800 shkencëtarë detarë nga 44 vende kanë nënshkruar një peticion duke theksuar rreziqet mjedisore dhe duke bërë thirrje për një pauzë të aktivitetit minerar.

Specie të reja po zbulohen gjatë gjithë kohës në thellësi të oqeanit – shpesh thuhet se ne dimë më shumë për sipërfaqen e Hënës sesa për detin e thellë. Dhe ky zbulim sugjeron se vetë nyjet mund të ofrojnë oksigjen për të mbështetur jetën atje.

Prof Murray Roberts, një biolog detar nga Universiteti i Edinburgut është një nga shkencëtarët që nënshkroi peticionin e minierave të shtratit të detit.

“Për shkak se këto fusha mbulojnë zona kaq të mëdha të planetit tonë, do të ishte çmenduri të vazhdonim me gërmimet në det të thellë duke ditur se ato mund të jenë një burim i rëndësishëm i prodhimit të oksigjenit” tha ai./BBC/