Kriza e Suezit ishte momenti kur Britania e Madhe i tregoi botës se nuk ishte më një superfuqi: dështimi i luftës së shpejtë që kishte planifikuar me Francën për të rimarrë kontrollin e Kanalit nga Egjipti i Gamal Abdel Naserit vulosi rënien e perandorive të mëdha evropiane.
Pastaj ndodhi diçka tjetër: dollari e tejkaloi përfundimisht paundin si monedhë rezervë për bankat qendrore në të gjithë botën. Pa mbështetjen e një buxheti të shëndetshëm publik, i dobësuar nga dekada të tëra deficitesh tregtare me pjesën tjetër të botës, dhe tani edhe pa fuqi ushtarake dërrmuese – dhe kështu e paaftë për të kontrolluar rrugët detare jetësore – Britania e Madhe pa monedhën e saj të binte nga 80% e rezervave globale në vitin 1948 në më pak se 3% rreth tridhjetë vjet më vonë.
Bota kishte ndaluar së paguari (dhe të paguhej) për lëndët e para thelbësore me një monedhë të kontrolluar nga Londra. Mbretëria e Bashkuar nuk mund të gëzonte më norma interesi arbitrarisht të ulëta për borxhin e saj, dhe si pasojë iu desh të kufizonte shpenzimet ushtarake dhe, bashkë me të, edhe projeksionin e saj të fuqisë (grafiku më poshtë tregon se dollari po tejkalon paundin).
Tani, Shtetet e Bashkuara nën Donald Trump nuk janë si Britania e Madhe e Anthony Eden në vitin 1956.
Ato gëzojnë një supremaci teknologjike që Londra e kishte humbur për më shumë se gjysmë shekulli; kontrollojnë afërsisht 70% të tregjeve financiare ndërkombëtare me letrat e tyre me vlerë të emetuara në tokën e tyre; dhe vazhdojnë të kenë ushtrinë më të fuqishme në botë.
Por a ka ndonjë mësim për Amerikën në Krizën e Suezit? A e përshpejton bllokada e Hormuzit ngritjen e Kinës si një superfuqi gjeopolitike? A mund ta minojë dominimin dërrmues të dollarit si një monedhë pagese mallrash? Është e pamundur të thuhet para se të dihet se si do të përfundojë lufta.
Por kjo është gjithnjë e më shumë ajo që është në rrezik. Sepse, siç qëndrojnë gjërat, Kina është në një pozicion për të forcuar veten. Për shtatë arsye.
Mësimi i Napoleonit (apo i Kinës?)
“Një proverb i lashtë kinez thotë: Nëse armiku yt po bën një gabim, mos e ndërprit”.
Kështu komentoi ekonomisti i Pekinit Keyu Jin, tani në Universitetin e Shkencës dhe Teknologjisë të Hong Kongut, luftën e Trump kundër Iranit tre ditë më parë në Forumin Teha në Cernobbio.
Keyu Jin pothuajse me siguri gabon, pasi thënia duket se ka ardhur në të vërtetë nga Napoleoni.
Por kuptimi është i qartë dhe Jin, vajza e një zyrtari të lartë të Republikës Popullore, është shumë e vetëdijshme për këtë.
Në këtë krizë, Kina po mban një profil të ulët, ose të paktën pretendon se po.
Po bën gjithçka që mundet për të treguar se nuk ka asnjë rol dhe nuk po ndërmerr asnjë veprim për të përfituar nga lufta. Ajo pretendon se është e shqetësuar vetëm për stabilitetin ndërkombëtar dhe po përpiqet të izolohet nga efektet e shokut të Gjirit.
Ndërkohë, megjithatë, ajo vazhdon të blejë naftë nga Irani dhe, mbi të gjitha, me sa duket, po e ndihmon Teheranin të zhvillojë luftën ashtu siç po ndihmon Rusinë kundër Ukrainës.
Shumë raporte konvergjente shpjegojnë se Pekini po vë në dispozicion sistemin e tij të navigimit satelitor BeiDou3 dhe sisteme të tjera zbulimi që i lejojnë Gardës Revolucionare të identifikojë objektivat dhe të godasë me precizion.
Për më tepër, thuhet se Pekini po i shet Iranit raketa supersonike thelbësore për të vazhduar vendosjen e bllokadës në Ngushticën e Hormuzit.
Xi Jinping e sheh këtë luftë si destabilizuese të tregjeve të eksportit të Kinës; megjithatë, ai nuk mund të mos e pranojë se kjo është një mundësi e artë për të forcuar statusin e vendit të tij.
Censura dhe Bateritë
1- Që nga fillimi i konfliktit, Kina është përpjekur të kultivojë besueshmërinë e saj ndërkombëtare si e vetmja superfuqi e parashikueshme. Pekini dënon “shkeljen e parimit të sovranitetit” nga Irani dhe sjelljen “hegjemonike” të Shteteve të Bashkuara, duke bërë thirrje për një armëpushim.
Por disa ditë më parë, titulli i një artikulli në South China Morning Post, një nga artikujt e paktë që analizojnë luftën, lexonte “Mediat sociale kineze janë të përmbytura me kritika ndaj Shteteve të Bashkuara, por a mund të shkojë shumë larg?”
Artikulli diskuton sulmet ndaj Trump që shfaqen në platformat kineze dhe kur censura ndërhyn për t’i fshirë ato. Vetë titulli ishte mesazhi: partia nuk e humbet ndjenjën e saj të proporcionit. Ajo paraqitet si një entitet i besueshëm – i vetmi me kontroll të teknologjive të përparuara, supremaci industriale, armë bërthamore dhe një qasje racionale – me të cilën çdo vend mund të negociojë.
2- Ekziston një logjikë tregtare në të gjitha këto. Me bllokadën e Hormuzit, industria e energjisë së rinovueshme dhe e automjeteve elektrike e Kinës mban premtimin e varësisë së reduktuar nga nafta dhe gazi për miliarda njerëz.
Në përgjigje të luftës, vende si Pakistani, Tailanda, Singapori, Indonezia, Koreja e Jugut dhe Vietnami po përshpejtojnë përhapjen e makinave elektrike dhe impianteve industriale të mundësuara nga panelet fotovoltaike.
Edhe para konfliktit, vetëm për arsye të pavarësisë energjetike, Etiopia ndaloi importin e makinave dhe automjeteve komerciale me motorë me djegie të brendshme.
Pas mësimit të Hormuzit, këto trende mund të përhapen vetëm në përgjigje të shokut të naftës: ashtu si pas Luftës së Yom Kippur në vitet 1970, makinat u bënë gjithnjë e më të lehta dhe më efikase në karburant. Dhe Kina, deri tani kampionia botërore në teknologjitë e rinovueshme dhe automjetet elektrike, do të bëjë biznes të shpejtë. Që nga fillimi i luftës me Iranin, prodhuesit kryesorë perëndimorë të makinave, të lidhur me motorët tradicionalë, kanë pësuar rënie të ndjeshme në tregun e aksioneve: Stellantis ra me 15.2%, Volkswagen ra me 14.2% dhe indeksi i automobilave S&P 500 në Nju Jork ra me 10.3%. Ndërkohë, aksionet e gjigantit kinez të makinave elektrike BYD janë rritur me 18%, dhe ato të CATL, një lider botëror në bateritë e magazinimit, kanë rënë me pothuajse 22%.
3- Pastaj ekziston një pozicion specifik i dominimit industrial që i jep Pekinit edhe më shumë pushtet sot. Republika Popullore kontrollon afërsisht 80% të prodhimit dhe rafinimit botëror të tungstenit, një metal që bëhet pothuajse aq i fortë sa diamanti dhe ka një pikë shkrirjeje shumë të lartë në formën e tij të derivuar si karbidi i tungstenit WC, i konsideruar i domosdoshëm për industrinë moderne ushtarake.
Të gjitha raketat më të përparuara amerikane dhe evropiane varen nga tungsteni, por që nga viti i kaluar, Kina ka futur kufizime të rrepta eksporti. Tani, askush nuk e di se sa të varfëruara janë arsenalet amerikane pas një muaji luftimesh në Gjirin Persik, por sipas Wall Street Journal, gjendja e rezervave mund të jetë “më e keqe nga sa mendoni”.Dhe qasja në vëllime të reja të tungstenit pa u varur nga Kina zgjat me vite. Edhe këtu, Xi Jinping mund të ketë ndikim shtesë, pasi ka demonstruar tashmë pandershmërinë në përdorimin e tij kur mundet.
4- Lidhur me këtë është një avantazh strategjik më i menjëhershëm për Kinën: i presionuar nga mungesa relative e furnizimeve ushtarake, Pentagoni ka zhvendosur asete ushtarake nga Lindja e Largët në Gjirin Persik për javë të tëra.
Kjo vlen si për forcat detare ashtu edhe për anijet interceptuese, nga Koreja e Jugut deri në Ngushticën e Tajvanit. Nervozizmi i aleatëve të Amerikës në rajon, para së gjithash Seulit dhe Tokios, është i prekshëm.
Kina, nga ana tjetër, ndihet gjithnjë e më e çliruar nga forcat që përmbajnë agresionin e saj në kufijtë e saj lindorë. “Çdo dobësim i pranisë së SHBA-ve në rajonin e Azi-Paqësorit do t’i sjellë dobi dikujt. Dhe ne mund të imagjinojmë vetëm se kujt”, thotë Li Yihu, kreu i Institutit të Kërkimeve të Tajvanit në Universitetin e Pekinit dhe deputet i Kongresit Popullor.
5- Është shkruar tashmë për aftësinë e Republikës Popullore për të përthithur tronditjen e naftës dhe gazit më gjatë se çdo vend tjetër (jo-prodhues) në botë. Rezervat e saj të naftës bruto mbeten sekret, por Xi Jinping urdhëroi rritjen e tyre tre vjet më parë, dhe sot ato me shumë mundësi mbulojnë gjashtë muaj konsum – më shumë se rezervat e kombinuara të 32 demokracive të përparuara të vendeve të lidhura me Agjencinë Ndërkombëtare të Energjisë.
Rusia mund të mbulojë një pjesë të furnizimeve të bllokuara nga shtetet arabe të Gjirit, dhe Irani madje ka rritur eksportet në Kinë.
Ndërkohë, gazi që nuk vjen më nga Katari tani përbën më pak se 9% të prodhimit të energjisë elektrike (në Itali, mbi 40%) dhe shumë më pak se burimet e rinovueshme të energjisë së Republikës Popullore.
Pekini është i shqetësuar nga tronditja e vazhdueshme, por mund të mbështetet në një qëndrueshmëri të jashtëzakonshme.
Garantuesi i Hormuzit dhe Petro-Yuan
6- Kombinimi i pikave të mësipërme – autonomia strategjike, kontrolli i pengesave të prodhimit dhe një rol si aleat dhe financues jetësor i Teheranit – i japin Xi Jinping një pushtet që asnjë udhëheqës tjetër botëror nuk e ka sot: vetëm Kina mund ta detyrojë Iranin të arrijë një zgjidhje që rihap Hormuzin; vetëm ajo mund të garantojë besueshmërinë e një marrëveshjeje të mundshme me regjimin e Ajatollahëve dhe Gardës Revolucionare.
Vitin e kaluar, Republika Popullore ishte blerësi më i madh i naftës bruto nga Ngushtica (pothuajse 38% e totalit), dhe është e natyrshme që Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Katari – tre fuqitë sunite të Gjirit – sugjerojnë se po i drejtohen drejtpërdrejt Pekinit në kërkim të zgjidhjeve.
Tashmë ka një shenjë të kësaj: kur dukej se negociatat midis Shteteve të Bashkuara dhe Iranit mund të fillonin, roli i ndërmjetësit i ra Pakistanit, fuqisë aziatike në perëndim të Pekinit më të integruar në sferën e ndikimit të Kinës.
Islamabadi nuk mund ta kishte pranuar këtë detyrë pa u konsultuar më parë me Xi.
7- E gjithë kjo çon në atë që kinezët janë vërtet të interesuar sot: blerja e lëndëve të para dhe produkteve të tjera thelbësore në të gjithë botën jo në dollarë, por në monedhën e tyre, juanin renminbi.
Ashtu si Amerika me dollarin, ata duan të jenë në gjendje të bëjnë blerje jashtë vendit në një monedhë që vetë kanë fuqinë ta krijojnë. Pak vende nxitojnë t’i akomodojnë ata, sepse juani nuk është plotësisht i konvertueshëm: pasi të paguheni me të, nuk është e lehtë ta konvertoni atë në dollarë, euro ose ar; prandaj mund të përdoret pothuajse ekskluzivisht për të importuar produkte kineze.
Për këtë arsye, Pekini vendos kontrata ndërkombëtare në monedhën e vet sa herë që ka fuqinë ta bëjë këtë. E ka bërë këtë me naftën ruse që kur Moska u vu nën sanksione në vitin 2022, e ka bërë këtë me Brazilin dhe Argjentinën për lëndë të para të caktuara, e ka bërë këtë me Pakistanin dhe Laosin. Që nga sanksionet kundër Rusisë në vitin 2022, pjesa e juanit në transaksionet ndërkombëtare është më shumë se katërfishuar (në 8.3%).
Pekini po përpiqet të gërryejë supremacinë e dollarit. Ai tashmë u ka kërkuar Arabisë Saudite dhe Emirateve të pranojnë pagesa në juan për naftën bruto. Dhe tani Xi Jinping do t’i imponojë ato, nëse ka mundësinë të luajë një rol në një zgjidhje të ardhshme për Hormuzin pa e ekspozuar veten shumë.
Në këtë rast, Lufta e Tretë e Gjirit – në doza homeopatike – do të ishte për Amerikën e Trumpit ajo që ishte Kriza e Suezit për Londrën.
Fantazma e Anthony-t
Nuk është e sigurt nëse kjo do të marrë fund: varet nga aftësia e Shteteve të Bashkuara për të rihapur me forcë Ngushticën ose për të sjellë ndryshimin e regjimit, duke e penguar Iranin të përgjigjet ndaj një pushtimi tokësor duke shkatërruar naftën ose infrastrukturën civile në pjesën tjetër të Gjirit.
Operacioni ushtarak mund të ketë ende sukses, megjithëse me një kosto të madhe njerëzore për vetë amerikanët.
Trump tashmë ka bërë gabime të mëdha në nisjen dhe zhvillimin e kësaj lufte. Nëse e përsërit këtë në ditët dhe javët në vijim, ai mund të hyjë në histori si Anthony Eden i Shteteve të Bashkuara: udhëheqësi që besonte se po rivendoste perandorinë e tij në vend të kësaj përshpejtoi ngritjen e së ardhmes.
