Category: KULTURË

Një ngjarje e rëndësishme në fushën e studimeve letrare dhe të kritikës bashkëkohore shqiptare është botimi i librit “Kodi i fjalës në poezinë e Jeton Kelmendit”, nën autorësinë e Prof. Dr. Zejnepe Alili Rexhepi.

Ky vëllim studimor, i botuar në Bruksel dhe Prishtinë më 2025, paraqet një përmbledhje unike të analizave, vlerësimeve dhe eseve kritike kushtuar krijimtarisë së poetit të njohur Jeton Kelmendi, një prej figurave më të përkthyera dhe më të studiuara të poezisë moderne shqiptare.

Libri përfshin mendimet dhe analizat e 60 shkrimtarëve, poetëve dhe studiuesve nga vende të ndryshme të botës — ndër ta figura të njohura si Prof. Emeritus Ernesto Kahan (Izrael), Akad. Athanase Vantchev de Thracy (Francë), Prof. Dr. Lee Kuei-Shien (Tajvan), Prof. Dr. Giovanni Dotoli (Itali), Nicole Laurent-Catrice (Francë), Dante Maffia (Itali), Graciela Maturo (Argjentinë), Ion Deaconescu (Rumani), Erling Kittelsen (Norvegji), Maria do Sameiro Barroso (Portugali), Sabahudin Haxhialiç (Bosnjë e Hercegovinë), Prend Buzhala, Smail Smaka, Engjëll Berisha e shumë të tjerë.

Këto figura përfaqësojnë pesë kontinente dhe një shumësi kulturash që janë bashkuar në një qëllim të përbashkët: të deshifrojnë universin poetik të Kelmendit dhe kodin e tij të fjalës.

Përmes këtij botimi, Prof. Dr. Zejnepe Alili Rexhepi sjell një sintezë të pasur akademike dhe shpirtërore, ku poezia e Jeton Kelmendit trajtohet si fenomen letrar global. Studiuesja analizon mënyrën se si fjala poetike e tij kalon përtej kufijve gjuhësorë dhe kulturorë, duke u bërë një urë mes Lindjes dhe Perëndimit, mes mitit dhe realitetit, mes shenjtës dhe tokësores.
Vepra paraqet Kelmendin si poet të kujtesës dhe të shpresës, si zë që flet për dashurinë, luftën, identitetin dhe ekzistencën njerëzore me një thellësi filozofike e lirizëm të veçantë.

Në libër janë përfshirë dhjetëra studime në gjuhët përkatëse të autorëve, të përkthyera në shqip nga një ekip përkthyesish të njohur, mes tyre: Alfred Beka, Luan Rama, Albert Nikolla, Baki Ymeri, Engjëll I. Berisha, Anila Dahriu, Ilire Zajmi-Rugova, Agron Tufa e të tjerë.
Kjo shumëgjuhësi i jep veprës një dimension ndërkombëtar dhe e bën atë një mozaik kulturor të rrallë në letrat shqipe.

“Kodi i fjalës në poezinë e Jeton Kelmendit” është një dëshmi e fuqishme e ndikimit të poezisë shqiptare në skenën letrare botërore. Kritikët e përfshirë e vlerësojnë Kelmendin si një nga poetët më përfaqësues të poezisë moderne europiane, duke e cilësuar “poetin e urave”, që lidh të kaluarën me të ardhmen, atdheun me universin dhe fjalën me heshtjen.

Botimi, nën kujdesin e shtëpisë botuese IWA Bogdani, është jo vetëm një nder për autorin Jeton Kelmendi, por edhe një kontribut madhor për kulturën dhe letërsinë shqipe në përgjithësi.
Libri përbën një arkiv vlerësimesh ndërkombëtare për një poet që ka ditur të bëjë nga fjala një hapësirë të re të mendimit dhe ndjenjës, duke dëshmuar se poezia shqipe është pjesë organike e “weltliteratur”-ës botërore.

⸻

Autorët e përfshirë në libër

Prof. Emeritus Ernesto Kahan (Izrael)
Prof. Dr. Lee Kuei-Shien (Tajvan)
Akademik Athanase Vantchev de Thracy (Francë)
Nicole Laurent-Catrice (Francë)
Prof. Dr. Giovanni Dotoli (Itali)
Dante Maffia (Itali)
Dr. Gaetano Appeso (Itali)
Dr. Saverio Sinopoli (President i Shoqatës Kulturore “Pablo Neruda”)
Alessandro Ramberti (Itali)
Claudia Piccinno (Itali)
Prof. Gustavo Vega Mansilla (Spanjë)
Julio Pavanetti (Uruguai / Spanjë)
Elisabetta Bagli (Itali)
Popely Lapiy-Caza (Kolumbi)
Balfour Hakak, Zipi Weiner (Izrael)
Daniel Revach
Prof. Dr. Hasan Erkek (Turqi)
Ricardo Rubio (Argjentinë)
Graciela Maturo (Argjentinë)
Ion Deaconescu (Rumani)
Jorge Oscar Bach (Argjentinë)
Susana Roberts (Argjentinë)
Erling Kittelsen (Norvegji)
Akademik Khazal Almajidi (Irak)
Prof. Dr. Ion Deaconescu (Rumani)
Prof. Dr. Nicolae Dabija (Moldavi)
Prof. Emeritus Ernesto Cohan
Dr. Rajdeep Chowdhury (Indi)
Pramila Khadun (Mauritani)
Suren Abrahamyan (Armeni)
Yolande Duque Vidal (Kanadë)
Craig Czury (SHBA)
Michela Primerano (Itali)
Maria Maraglia (Itali)
Stanislaw Stanić (Poloni)
Jerzy Parusyevski (Poloni)
Kristina Lenkovska (Poloni)
Dmitro Tchystiah (Ukrainë)
Mihai Firica (Rumani)
Millutin Xhuriçkoviç (Serbi)
Danica Stolliç (Serbi)
Trajko Ognenovski (Maqedoni e Veriut)
Sasho Obnenovski (Maqedoni e Veriut)
Prof. Dr. Miomir Milinkoviq (Serbi)
Sofija Kalleziç (Mali i Zi)
Memmed Ismayl (Azerbajxhan)
Maria do Sameiro Barroso (Portugali)
Luis Serrano (Portugali)
Tatyana Terebinova (Rusi)
Jozhe Brençiç (Slloveni)
Zdravo Odorçiç (Kroaci)
Sabahudin Haxhialiç (Bosnjë dhe Hercegovinë)
Prend Buzhala (Kosovë)
Shyqri Nimani (Kosovë)
Smail Smaka (Kosovë)
Violeta Allmuça (Shqipëri)
Engjëll Berisha (Kosovë)
Taner Gyçliturk (Kosovë)
Bujar Tafa (Kosovë)
Prof. Dr. Zejnepe Alili Rexhepi (Maqedoni e Veriut)

Një nga momentet më të paharrueshme të filmit “Perfect Days” (2023) të regjisorit të njohur Wim Wenders nuk vjen nga një skenë dramatike apo dialog i fuqishëm, por nga një çast i heshtur që përçon më shumë ndjenjë se çdo fjalë.

Filmi rrëfen historinë e Hirayama-s (luajtur nga Kōji Yakusho), një pastrues tualetesh në Tokio, që gjen bukurinë e jetës përmes rutinës dhe gjesteve të vogla të përditshme.

Në një prej skenave më të komentuara, Hirayama ulet vetëm në furgonin e tij pas pune dhe dëgjon këngën “Perfect Day” të Lou Reed. Kamera qëndron gjatë mbi fytyrën e tij pa dialog, pa lëvizje, vetëm reflektim dhe qetësi.

Gjatë xhirimeve, Wenders i dha aktorit një udhëzim të vetëm:
“Mos luaj. Kujto dikë që e ke dashur dhe e ke humbur.”

Teksa muzika filloi, Yakusho mbylli sytë dhe u përfshi nga emocioni. Lotët i rrëshqitën ngadalë në faqe, edhe pse skenari nuk e parashikonte një moment të tillë. Kur regjisori tha “ndal”, askush në set nuk foli. Të gjithë e kuptuan se kishin parë diçka të vërtetë.

Më vonë, Wenders tha:
“Ajo nuk ishte aktrim. Ishte e vërtetë. Në atë heshtje, Kōji mbajti kuptimin e tërë filmit.”

Yakusho, i njohur për thjeshtësinë dhe përulësinë e tij, tregoi se gjatë asaj skene kishte menduar për babain e ndjerë për mungesën e një lamtumire që e kishte ndjerë thellë.
“Emocioni që shihni në ekran,” tha ai, “është i imi, jo i personazhit.”

Kjo skenë, e qetë dhe e ndjerë, u bë zemra e “Perfect Days” një film që gjen madhështinë në të zakonshmen dhe ndjenjën e shenjtë në një lot të sinqertë njerëzor.

88 vite histori, Muzeu Arkeologjik i Vlorës, ndër institucionet e para të trashëgimisë shqiptare

Më 8 tetor 1936, në qytetin bregdetar të Vlorës u çel Muzeu Arkeologjik, institucioni i parë shqiptar i këtij lloji, që në atë kohë u pagëzua me emrin “Zogu I”, në nder të monarkut të vendit.

Godina e muzeut mbante në vetvete një simbolikë të veçantë, pasi më herët kishte shërbyer si seli e qeverisë së përkohshme të Vlorës, aty ku Ismail Qemali mblodhi kabinetin e tij qeveritar menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë më 1912.

Muzeu u krijua falë bashkëpunimit me misionin arkeologjik francez, të udhëhequr nga arkeologu Leon Rey, i cili zhvilloi gërmime në Apoloni. Eksponatet e para që pasuruan sallat e muzeut ishin pikërisht statujat, kolonat, enët e qeramikës dhe monedhat e zbuluara në këtë qytet antik.
Në katin e parë u ekspozuan veprat monumentale të zbuluara në Apoloni, ndërsa kati i sipërm u dedikua objekteve të vogla arkeologjike, si terrakota, figura e qeramika të rralla.

Por lavdia e tij zgjati pak. Me nisjen e Luftës së Dytë Botërore, ndërtesa u bombardua nga ushtria italiane dhe më pas u plaçkit, duke humbur shumë prej artefakteve me vlerë të jashtëzakonshme historike.
Arkeologu Leon Rey reagoi ashpër ndaj kësaj ngjarjeje, duke botuar një notë proteste në revistën e tij “Albania”.

Sot, pjesë të koleksionit të shpëtuar gjenden në Muzeun Historik Kombëtar, Muzeun Arkeologjik të Tiranës, Muzeun Historik të Vlorës dhe në Muzeun e Parkut Arkeologjik të Apolonisë dëshmi të gjalla të një epoke që shënoi fillesat e arkeologjisë shqiptare.

Blerta Basholli rikthehet me filmin e ri “DUA” – një histori e ndjeshme për rritjen dhe identitetin në Kosovën e viteve ’90

Regjisorja e njohur Blerta Basholli, e cila fitoi vëmendjen e botës me filmin “Zgjoi”, është rikthyer pas kamerës me projektin e saj më të ri kinematografik me metrazh të gjatë, me titull “DUA”.

Filmi është një dramë me motive “coming of age”, që zhvillohet në Kosovën e viteve 1990 dhe sjell historinë e një vajze të re që përballet me sfidat e rritjes në një periudhë të trazuar politike e shoqërore. Rrëfimi frymëzohet nga përvojat personale të vetë regjisores, duke premtuar një film të thellë dhe emocional.

Xhirimet e “DUA” kanë nisur më 4 tetor dhe do të zgjasin deri më 19 nëntor, për një periudhë prej 35 ditësh xhirimi.

Filmi është një bashkëprodhim ndërkombëtar mes Kosovës, Zvicrës dhe Francës, me Valon Bajgorën dhe Yll Ukën nga Ikonë Studio si producentë kryesorë, ndërsa bashkëproducentë janë Britta Rindelaub dhe Thomas Reichlin nga Alva Film (Zvicër), si dhe Amaury Ovise nga Kazak Productions (Francë).

Në kastin aktorik marrin pjesë emra të njohur dhe të rinj të kinemasë kosovare, si Pinea Sylejmani, Yllka Gashi, Kushtrim Hoxha, Kaona Sylejmani, Andi Bajgora, Vlera Bilalli dhe Fiona Abdullahu.

Me “DUA”-n, Blerta Basholli pritet të sjellë një tjetër histori të fuqishme dhe autentike, duke vazhduar rrugëtimin e saj në afirmimin e kinemasë kosovare në skenën ndërkombëtare të filmit.

Shkrimtari i njohur hungarez Laszlo Krasznahorkai është shpallur fitues i Çmimit Nobel për Letërsi, për “veprën e tij bindëse dhe vizionare që, në mes të një tmerri apokaliptik, riafirmon fuqinë e artit”.

Në arsyetimin e saj, Akademia Suedeze e përshkroi Krasznahorkain si “një shkrimtar epik në traditën e Evropës Qendrore, që shtrihet nga Kafka deri te Thomas Bernhard, dhe që karakterizohet nga absurdi dhe grotesku”.
Sipas Akademisë, autori “në krijimtarinë e tij ndërthur ndikimet e Evropës Perëndimore me frymën filozofike të Lindjes, duke sjellë një ton të veçantë e reflektues në letërsinë bashkëkohore.”

Krasznahorkai është hungarezi i dytë që fiton Nobelin për Letërsi, pas Imre Kertész, i cili e mori çmimin në vitin 2002.

I lindur në Gyula, një qytet në juglindje të Hungarisë pranë kufirit me Rumaninë, Krasznahorkai u bë i njohur pas botimit të romanit të tij të parë, “Satantango” (1985), një vepër që u kthye menjëherë në sensacion letrar. Romani përshkruan jetën e një grupi banorësh të varfër në një fermë të braktisur kolektive, në prag të rënies së komunizmit.

Shkrimtari ka bashkëpunuar ngushtë me regjisorin e njohur hungarez Béla Tarr, i cili ka adaptuar disa nga veprat e tij në film, përfshirë “Satantango” dhe “Werckmeister Harmonies”.

Çmimi Nobel për Letërsi është një nga pesë çmimet që rrjedhin nga testamenti i Alfred Nobel, shpikësit të dinamitit. Që prej vitit 1901, ai nderon çdo vit arritjet më të mëdha në shkencë, letërsi dhe paqe, ndërsa më vonë iu shtua edhe çmimi për ekonomi.
Fituesit marrin një shpërblim prej 1.2 milion dollarësh dhe nderimin më të lartë në botën e artit dhe dijes.

Në mesin e emrave të mëdhenj që kanë fituar këtë çmim përfshihen Sully Prudhomme, William Faulkner, Winston Churchill, Orhan Pamuk dhe Jon Fosse.
Vitin e kaluar, fituese ishte Han Kang nga Koreja e Jugut, e cila u bë gruaja e 18-të që merr këtë çmim prestigjioz.

Megjithatë, ndarja e Nobelit për Letërsi nuk ka qenë gjithmonë pa polemika.
Në vitin 2016, Bob Dylan mori çmimin, duke shkaktuar debat mbi faktin nëse tekstet e tij muzikore përfaqësojnë letërsi.
Po ashtu, në vitin 2019, zgjedhja e Peter Handke u prit me kritika për shkak të qëndrimeve të tij politike — ai kishte marrë pjesë në funeralin e Sllobodan Millosheviqit, i konsideruar përgjegjës për krimet dhe dëbimet masive gjatë luftës në Kosovë (1998–1999).

Këtë vit, me fitoren e Laszlo Krasznahorkai, Nobeli për Letërsi i kthehet rrënjëve të thella evropiane, duke nderuar një autor që ndërthur filozofinë, absurditetin dhe humanizmin, për të dëshmuar se arti mbetet i pavdekshëm edhe në kohë errësire.

Baleti Kombëtar i Kosovës sjell premierën “Bolero & A L’Oriental”, një udhëtim artistik mes elegancës dhe orientit

Baleti Kombëtar i Kosovës ka njoftuar premierën e radhës për këtë vit, e cila do të mbahet më 24 tetor 2025, me titullin “Bolero & A L’Oriental”. Ky do të jetë projekti i katërt premierë i trupës për vitin aktual, duke pasuruar edhe më tej repertorin artistik të institucionit.

Krijimi vjen nën drejtimin e koreografit me famë ndërkombëtare Mehmet Balkan, i cili, së bashku me asistenten e tij Lale Balkan, ka përgatitur një shfaqje të ndarë në dy pjesë që premton të magjepsë publikun.

“Bolero & A L’Oriental” synon të ndërthurë elegancën e baletit klasik me elemente dhe ritme orientale, duke ofruar një përvojë vizuale dhe emocionale të rrallë në skenën kosovare.

Publiku pritet të përjetojë një mbrëmje plot art, ndjesi dhe harmoni lëvizjesh që bashkojnë lindjen dhe perëndimin në një spektakël të vetëm.