Category: KULTURË

Artisti kosovar Driton Selmani po përfiton një mundësi të veçantë për të prezantuar krijimtarinë e tij në panairin prestigjioz të artit bashkëkohor “Viennacontemporary”, ku Galeria Ernst Hilger i ka dedikuar një hapësirë të posaçme.

I njohur për mënyrën se si ndërthur humorin me ndjeshmërinë dhe për përdorimin e materialeve të zakonshme – si qeset plastike – Selmani eksploron në veprat e tij kujtesën kolektive, historitë e harruara dhe trashëgiminë kulturore.

Pas përfundimit të studimeve Master në Bournemouth, ai kishte mundësinë të qëndronte jashtë Kosovës, por zgjodhi të rikthehet në vendlindje për të zhvilluar artin e tij aty ku ndien rrënjët dhe frymëzimin.

Pas ekspozitës personale në Kahan Art Space (2023) dhe instalacionit publik “Only Time Will Tell” në MuseumsQuartier, Vjenë, Selmani këtë vit do të prezantohet në Zona 1 të panairit, një pjesë e kuruar posaçërisht për artistët nën moshën 40-vjeçare. Ai do të jetë krah emrave ndërkombëtarë si Hélène Fauquet dhe Huda Takriti, duke përfaqësuar me dinjitet artin kosovar në një skenë ndërkombëtare.

Krijimtaria e Driton Selmanit shihet si një shembull i fuqishëm i artit bashkëkohor që lidh kulturën lokale me trashëgiminë globale, sfidon perceptimet tradicionale dhe hap një dialog të thellë mbi kujtesën, kohën dhe identitetin kulturor në epokën moderne.

Mëngjesin e 3 tetorit 1849, qytetarët e Baltimore gjetën të shtrirë në rrugë shkrimtarin e madh Edgar Allan Poe, autorin e tregimeve të errëta dhe poezive të pavdekshme si The Raven. Ai ishte i hutuar, pa vetëdije për rrethanat dhe i veshur me rroba që nuk i përkisnin. Poe u dërgua menjëherë në spitalin Washington College, ku për katër ditë qëndroi mes halucinacionesh dhe dhimbjesh të forta.

Më 7 tetor 1849, në moshën vetëm 40-vjeçare, ai ndërroi jetë. Fjalët e fundit që i atribuohen janë: “Zoti qoftë i mëshirshëm me shpirtin tim të varfër!”

Shkaku i vdekjes së tij mbetet një mister i pazgjidhur. Disa studiues e lidhin me abuzimin me alkoolin, të tjerë përmendin helmimin, sëmundje si rabies apo tuberkulozi, ndërsa një teori e njohur thotë se Poe mund të ketë qenë viktimë e “cooping”-ut – praktikë e asaj kohe, ku qytetarët rrëmbeheshin dhe detyroheshin të votonin ilegalisht.

Fillimisht i nënvlerësuar, Poe u rivlerësua dekada pas vdekjes si një nga shkrimtarët më të mëdhenj të letërsisë amerikane dhe botërore. Sot ai njihet si babai i tregimit detektiv, mjeshtër i horrorit psikologjik dhe një ndër poetët më me ndikim në letërsinë moderne.

Aktorja legjendare italiane, Claudia Cardinale, e njohur për rolet e saj në filmat klasikë si The Pink Panther dhe Once Upon a Time in the West, ka ndërruar jetë në moshën 87-vjeçare, njoftojnë mediat franceze.

Sipas agjentit të saj për agjencinë AFP, Cardinale vdiq në qytetin Nemours të Francës, e rrethuar nga fëmijët e saj. Gjatë karrierës së saj të gjatë, ajo ka luajtur në më shumë se 100 filma dhe prodhime televizive, duke lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë e kinemasë.

Cardinale, e lindur në Tunizi nga prindër sicilianë, filloi rrugëtimin e saj drejt famës kur në moshën 17-vjeçare fitoi një konkurs bukurie që i dha mundësinë të merrte pjesë në Festivalin e Filmit në Venecia. Ajo fillimisht kishte planifikuar të bëhej mësuese, por kjo eksperiencë i dha një shtysë të madhe karrierës në aktrim.

Ajo arriti famë ndërkombëtare në vitin 1963 me rolet në filmat 8½ dhe Leopardi të Federico Fellinit, duke vazhduar më pas me hitet e saj të tjera, përfshirë edhe komedinë The Pink Panther dhe westernin epik Once Upon a Time in the West të Sergio Leone në 1968.

Përveç arritjeve në kinematografi, Cardinale ishte edhe aktiviste e shquar për të drejtat e grave, duke u emëruar në vitin 2000 ambasadore e vullnetit të mirë për Organizatën Arsimore, Shkencore dhe Kulturore të OKB-së (UNESCO).

Aktorja la pas dy fëmijë dhe një trashëgimi të pasur artistike që do të kujtohet përgjithmonë nga fansat dhe industria e filmit.

Prizreni, i njohur si “kryeqyteti i dytë i Kosovës”, konsiderohet qyteti më i vjetër në vend. I shtrirë buzë lumit Bistrica dhe nën hijen e Sharrit, ai është një ndërthurje e rrallë e historisë, kulturës dhe bukurive natyrore. Dokumentet historike tregojnë se kjo trevë ka qenë e banuar që nga antikiteti, ndërsa në mesjetë u shndërrua në një prej qendrave më të rëndësishme tregtare e kulturore të Ballkanit.

Një udhëtim në kohë

Prizreni përmendet për herë të parë në shekullin e 2-të nga Ptolemeu, me emrin Theranda, ndërsa më vonë njihet si një qytet i rëndësishëm bizantin dhe më pas osman. Gjurmët e historisë së tij ruhen deri më sot në monumentet madhështore që ngrihen mbi qytet – Kalaja e Prizrenit, e ndërtuar që nga periudha ilire dhe e përdorur nëpër shekuj nga bizantinët, serbët dhe osmanët. Nga aty, vizitorët shijojnë pamjen më të bukur të qytetit, sidomos në mbrëmje kur dritat e urave dhe minareve reflektojnë mbi Bistricë.

Qyteti i urave dhe i kulturave

Prizreni njihet për bashkëjetesën e feve dhe kulturave të ndryshme. Xhamia e Sinan Pashës (1615), një nga më të mëdhatë në Kosovë, qëndron përballë Kishës së Shën Shpëtimtarit (shek. XIV) dhe Manastirit të Shën Arqangelit, dëshmi e mozaikut kulturor që e ka karakterizuar gjithmonë qytetin.

Një simbol i veçantë është Ura e gurit, e cila lidh dy brigjet e Bistricës dhe është shndërruar në ikonë të qytetit. Rrugicat me kalldrëm, shtëpitë e vjetra tradicionale dhe kafet tradicionale e bëjnë Prizrenin një destinacion unik për vizitorët.

Kryeqyteti i artit dhe i festivalit

Përveç historisë, Prizreni është edhe qendra kulturore e Kosovës. Çdo verë, qyteti kthehet në skenë ndërkombëtare me festivalin e filmit “DokuFest”, i cili mbledh artistë, regjisorë dhe vizitorë nga e gjithë bota. Atmosfera e gjallë, muzika dhe kinemaja në sheshet dhe kinematë e hapura e shndërrojnë qytetin në një arenë të vërtetë artistike.

Shija e traditës

Vizita në Prizren nuk mund të përfundojë pa provuar gatimet tradicionale. Flija, mantitë e njohura prizrenase, qebapët dhe ëmbëlsirat e ndryshme e bëjnë qytetin edhe një kryeqytet gastronomik.

Një thesar i gjallë i Kosovës

Prizreni mbetet një ndër qytetet më të dashura për vizitorët vendas dhe të huaj. Ai nuk është thjesht një qytet i vjetër – është një thesar i gjallë, ku çdo gur i kalldrëmit, çdo urë dhe çdo monument bart një histori shekujsh.

Prandaj, jo rastësisht Prizreni shpesh quhet edhe “Zemra e Kosovës”, aty ku historia, kultura dhe mikpritja bashkohen në një përvojë unike.

Dantella e Koniakow-it, një mjeshtëri e trashëguar brez pas brezi në Poloni, është sot një nga elementët më të veçantë që kanë hyrë në botën e modës së lartë. Ky art tradicional i qëndisjes me grep, i praktikuar në fshatin Koniakow në jugperëndim të vendit, është përfshirë edhe në Listën Kombëtare të Trashëgimisë Jomateriale të UNESCO-s.

Pothuajse çdo grua në këtë fshat di të qëndisë dantellë – aftësi që mësohet që në fëmijëri. Njëra prej mjeshtreve, Wieslawa Juroszek, kujton se punoi copën e saj të parë vetëm 6 vjeçe, ndërsa sot rreth 700 gra janë të angazhuara në këtë traditë.

Ajo që e bën unike dantellën e Koniakow-it është fakti se nuk përdoren shabllone: çdo dizajn lind nga imagjinata dhe përvoja e artizaneve. Nga tavolinat dhe altarët ku përdorej dikur, sot kjo dantellë zbukuron pasarelat më prestigjioze.

Marka të mëdha si Dior, Dolce & Gabbana dhe stilistja polake Magda Butrym e kanë përfshirë në koleksionet e tyre, ndërsa në vitin 2018, në Javën e Modës në Paris, Rei Kawakubo e përdori në një xhaketë nusërie. Kjo traditë ka arritur deri në kopertinën e Vogue, duke e shndërruar në një fenomen ndërkombëtar.

Një moment i veçantë për këtë zanat është festivali veror “Ditët e Dantellës së Koniakow-it”, ku mbahen punëtori, demonstrime dhe takime me mjeshtret e zonës.

Sot, brezat e rinj po i japin një frymë moderne kësaj trashëgimie duke dokumentuar teknikat online dhe duke e kthyer dantellën e Koniakow-it në një markë botërore të modës luksoze.

“House of Guinness” do të publikohet më 25 shtator në Netflix, duke sjellë një serial dramatik që zbërthen historinë e një prej familjeve më të njohura në Irlandë – atë të themeluesit të birrës legjendare Guinness, Arthur Guinness.

Seriali është fryt i idesë së Ivana Lowell, pasardhëse e familjes, e cila vendosi të hedhë në dritë rivalitetet, intrigat dhe tragjeditë që kanë shoqëruar brezat e Guinnessëve. Inspirimi i saj lindi gjatë një takimi familjar në Kildare, kur, duke parë një episod të “Downton Abbey”, ajo kuptoi se historia e familjes së saj ishte edhe më e pasur dhe më e vërtetë. Pas kthimit në Long Island, Lowell hartoi një propozim prej 20 faqesh, ku dramatizoi ngritjet dhe rëniet e dinastisë Guinness, nga Arthur deri tek pasardhësit e tij, duke përfshirë edhe faktin që sot konsumohen mbi 10 milionë gota birrë Guinness çdo ditë në botë.

Seriali, i krijuar nga Steven Knight – autori i “Peaky Blinders” – fokusohet kryesisht tek raporti i tensionuar mes vëllezërve Edward dhe Arthur, të cilët përballen me ndarjen e pronësisë së birrarisë pas vdekjes së të atit. Përveç tyre, edhe personazhe si Anne dhe Benjamin luftojnë me presionet familjare dhe realitetin e ashpër të Irlandës së shekullit XIX.

Për Ivana Lowell, e cila nuk ka formim profesional si shkrimtare, por është rritur mes rrëfimeve dhe dramave të familjes, ky projekt është realizimi i një ëndrre. Ajo thotë se “House of Guinness” mbart një energji të gjallë e të freskët, ashtu si vetë birra Guinness, që vazhdon të jetë e dashur edhe për gjeneratat e reja.

Singapori është kthyer në një shembull botëror për mënyrën se si gjelbërimi dhe hija mund të përdoren strategjikisht në hapësirat urbane, duke treguar se urbanizimi nuk është domosdoshmërisht në kundërshtim me komoditetin klimatik.

Për t’iu përgjigjur sfidës së nxehtësisë, qyteti-shtet ka investuar në një rrjet të gjerë hijezimi: nga trotuaret e mbuluara, të njohura si “five-foot ways”, te pemët me kurora të gjera dhe strukturat ikonike të gjelbërimit si “supertrees” në Gardens by the Bay.

Tradita e gjelbërimit urban nisi që në shekullin XIX me Stamford Raffles dhe u ringjall fuqishëm në vitet 1960–1970 nga kryeministri Lee Kuan Yew. Ai vendosi që çdo hapësirë publike dhe ndërtesë private të kontribuonte në krijimin e hijeve, duke përdorur pemë, çadra, markiza dhe hijen natyrore të ndërtesave për të freskuar zonat e këmbësorëve.

Rezultatet janë mbresëlënëse: numri i pemëve urbane u rrit nga 158 mijë në vitin 1974 në mbi 1.4 milion në vitin 2014, ndërkohë që popullsia shtohej me tre milion banorë. Sot, gati gjysma e ishullit është e mbuluar me bar, shkurre dhe pemë, duke dëshmuar se natyra mund të bashkëjetojë edhe me një qytet që zhvillohet me ritme të shpejta.

Ekspertët theksojnë se hija dhe gjelbërimi nuk mund të eliminojnë plotësisht efektet e ndryshimeve klimatike, por ato ofrojnë mbrojtje të ndjeshme ndaj nxehtësisë urbane dhe rrisin cilësinë e jetës për qytetarët. Shembulli i Singaporit tregon se me planifikim të qëllimshëm dhe mbështetje politike, edhe qytetet e tjera tropikale mund të krijojnë një mjedis më të freskët dhe më të këndshëm për banorët e tyre.