Author: K.B.

Për ditë të tëra, Irani ka bllokuar anijet tregtare që të kalojnë nëpër Ngushticën e Hormuzit, një pikë jetike për transportimin e naftës dhe gazit të nxjerrë nga vendet e Gjirit Persik në pjesën tjetër të botës.

Ky është një problem i madh, sepse nëse një vend i Gjirit dëshiron të eksportojë naftë dhe gaz, pothuajse gjithmonë duhet të kalojë në Ngushticën e Hormuzit. Arsyet kanë të bëjnë si me gjeografinë, ashtu edhe me marrëdhëniet e ndërlikuara midis vetë vendeve të Gjirit.

Nuk ka praktikisht asnjë alternativë, dhe megjithëse ka qenë gjithmonë e ditur se kjo pjesë e detit është një nga më kritiket në të gjithë rajonin, nuk është gjetur kurrë një mënyrë efektive për të anashkaluar ngushticën dhe për të transportuar sasi të mëdha gazi dhe nafte me mjete të tjera.

Ngushtica e Hormuzit është vetëm 30 kilometra e gjerë, por thelbësore për transportin. Ajo ndan Gadishullin Arabik nga bregu i Iranit dhe është i vetmi kalim që lidh Gjirin Persik me Gjirin e Omanit dhe Detin Arabik.

Përafërsisht një e pesta e të gjithë naftës së shitur në mbarë botën kalon nëpër të çdo vit. Bllokada e Ngushticës ka ndaluar eksportet e naftës nga vendet e Gjirit Persik, të cilat janë ndër prodhuesit më të mëdhenj në botë, dhe ka shkaktuar një krizë globale energjetike, me pasoja të mëdha në çmimin e naftës, i cili në ditët e fundit ka tejkaluar 100 dollarë për fuçi, më i larti që nga muajt e parë të luftës në Ukrainë.

Në fakt, e vetmja mënyrë për të eksportuar naftë dhe gaz pa kaluar nëpër Ngushticën e Hormuzit do të ishte përdorimi i tubacioneve të naftës dhe gazit. Arabia Saudite ka një tubacion që shkon nga Gjiri Persik në Detin e Kuq, dhe Emiratet e Bashkuara Arabe kanë një nga Gjiri Persik deri në Gjirin e Omanit.

Megjithatë, të dyja kanë kapacitet shumë të kufizuar, vetëm rreth 6 milionë fuçi naftë në ditë, ndërsa në Ngushticën e Hormuzit mund të kalojnë më shumë se 20 milionë fuçi në ditë. Për më tepër ndërtimi i këtyre infrastrukturave është një proces shumë i gjatë dhe i kushtueshëm.

Ndërkohë transporti i gazit natyror të lëngshëm (LNG) është edhe më i ndërlikuar, pasi nuk ka tubacione që kalojnë nëpër vendet e Gjirit. E vetmja mënyrë për ta transportuar atë është të mbështeten te transportuesit e LNG-së që kalojnë nëpër atë pjesë të detit.

Fakti që asnjë e tillë nuk është ndërtuar, është për shkak të arsyeve të shumta, që kanë të bëjnë me marrëdhëniet e ndërlikuara politike dhe tregtare midis vendeve të Gjirit. Vendi kryesor prodhues i gazit, Katari, kufizohet vetëm me Arabinë Saudite, dhe çdo tubacion do të duhej domosdoshmërisht të kalonte nëpër atë vend, me të cilin marrëdhëniet ishin shumë të tensionuara deri disa vite më parë.

Në vitin 2017, Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Egjipti akuzuan Katarin për mbështetjen e terrorizmit dhe grupeve islamike në rajon, si dhe për afërsinë e madhe me Iranin, dhe bllokuan të gjitha marrëdhëniet diplomatike me qeverinë e Katarit. Kriza u zgjidh vetëm në vitin 2021, por që atëherë nuk është bërë asnjë plan për ndërtimin e një tubacioni gazi apo nafte.

Izraeli së shpejti mund të miratojë mobilizimin e deri në 450,000 trupave rezervë si pjesë e përgatitjeve për një pushtim të mundshëm tokësor në Liban, raportuan mediat izraelite.

Transmetuesi publik i Izraelit KAN tha se ka “mësuar” se mobilizimi i këtij numri personeli është pjesë e përgatitjeve ushtarake për luftë dhe mundësisë së një pushtimi tokësor në Liban.

Megjithatë, transmetuesi nuk dha një burim për këtë informacion, shkruan TrtWorld.

Sipas raportit, propozimi pritet t’u paraqitet së shpejti ministrave të qeverisë dhe Komitetit të Punëve të Jashtme dhe Mbrojtjes të Knessetit për miratim.

Transmetuesi tha se kufiri i autorizuar aktualisht për mobilizimin e rezervistëve është rreth 260,000 trupa, bazuar në një vendim qeveritar të lëshuar në janar, që do të thotë se kërkesa e re do ta zgjeronte ndjeshëm kufirin aktual.

Raporti i medias vjen mes tensioneve në rritje me Libanin, ku ushtria izraelite po shqyrton opsionet për të zgjeruar agresionin e saj ushtarak, duke përfshirë mundësinë e nisjes së një pushtimi tokësor.

Raporti tha gjithashtu se forcat izraelite kohët e fundit kanë synuar infrastrukturën në Libanin jugor, përfshirë një urë mbi lumin Litani, duke pretenduar se ajo ishte përdorur si një kalim për luftëtarët e Hezbollahut.

Ai shtoi se Izraeli po shqyrton gjithashtu zgjerimin e zonës tampon në Libanin jugor, ndërsa konsultohet me SHBA-në mbi zhvillimet përgjatë kufirit verior.

Që nga 28 shkurti, Izraeli dhe SHBA-të kanë nisur luftë kundër Iranit që vrau qindra njerëz, përfshirë udhëheqësin suprem të atëhershëm të Iranit, Ali Khamenei, dhe zyrtarë të tjerë të sigurisë.

Irani është përgjigjur duke lëshuar raketa dhe dronë drejt Izraelit dhe duke synuar atë që e përshkruan si interesa amerikane në disa vende arabe, duke shkaktuar viktima dhe dëme në infrastrukturën civile, të cilën shtetet e prekura e kanë dënuar.

Më 2 mars, Hezbollahu filloi të synonte vendet ushtarake izraelite në përgjigje të sulmeve izraelite ndaj Libanit pavarësisht një armëpushimi në fuqi që nga nëntori 2024 dhe vrasjes së Khameneit.

Izraeli, në të njëjtën ditë, zgjeroi sulmet e tij në periferitë jugore të Bejrutit dhe zonat në Libanin jugor dhe lindor përpara se të niste një ndërhyrje tokësore në Libanin jugor më 3 mars. /Telegrafi/

Shtetet e Bashkuara kanë shpenzuar afërsisht 12 miliardë dollarë në ofensivën e tyre ushtarake kundër Iranit, tha të dielën një këshilltar i lartë ekonomik i Shtëpisë së Bardhë, ndërsa administrata u përpoq të siguronte amerikanët për koston financiare në rritje të luftës.

Duke folur për CBS News, Kevin Hassett, një këshilltar i lartë i Donald Trump, tha se shifra pasqyron atë që SHBA-të kanë shpenzuar deri më tani që nga nisja e sulmeve të përbashkëta me Izraelin, shkruan TrtWorld.

“12 miliardë dollarët ishin ato që u informova se janë shpenzuar deri më tani”, citohet të ketë thënë Hassett, duke shtuar se shuma nuk përfaqëson koston totale të një ofensive të plotë që pritet të zgjasë disa javë.

Komentet vijnë ndërsa Uashingtoni përpiqet të sigurojë publikun se konflikti nuk do ta tendosë ndjeshëm ekonominë amerikane ose nuk do të kërkojë fonde emergjente nga Kongresi.

Po sipas TrtWorld, vlerësimet e Pentagonit më parë treguan se kostoja e luftës tejkaloi 11.3 miliardë dollarë brenda gjashtë ditëve të para, kryesisht për shkak të përdorimit të rëndë të municioneve të drejtuara me precizion dhe sulmeve ajrore.

Hassett tha se administrata nuk pret t’u kërkojë ligjvënësve fonde shtesë, duke argumentuar se rezervat ekzistuese ushtarake janë të mjaftueshme për të mbështetur sulmet.

Zyrtarët e mbrojtjes besojnë se ofensiva — e cila filloi më 28 shkurt — mund të zgjasë katër deri në gjashtë javë, me Hassett që pretendon se ushtria është tashmë përpara afatit.

Sekretari i Energjisë Chris Wright parashikoi gjithashtu se lufta mund të përfundojë brenda disa javësh, ndërsa zyrtarët e administratës u përpoqën të qetësonin frikën e pasojave ekonomike nga konflikti.

Ofensiva SHBA-Izrael tashmë ka shkaktuar humbje të mëdha. Raportet vlerësojnë se afërsisht 1,200 njerëz janë vrarë në Iran që nga fillimi i sulmeve, përfshirë ish-udhëheqësin suprem të vendit Ali Khamenei, ndërsa 14 anëtarë të shërbimit amerikan kanë vdekur gjatë operacionit.

Këshilltari i kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, Jeton Zulfaj, ka deklaruar se gjatë një mandati të qeverisë janë mbyllur strukturat paralele serbe që kanë funksionuar në Kosovë për rreth dy dekada.

Përmes një postimi në Facebook, Zulfaj theksoi se tani ka nisur procesi i integrimit të sektorëve të arsimit dhe shëndetësisë në sistemin e Republikës së Kosovës.

Sipas tij, procesi do të fillojë me evidentimin e institucioneve për të vazhduar drejt legalizimit dhe përfshirjes së plotë në sistemin ligjor të Kosovës.

“ Strukturat paralele të Serbisë që funksionuan për 20 vite në Kosovë, përfshirë 12 vite pas pavarësisë, u mbyllën në një mandat të Qeverisë Kurti. Tani ka nisur procesi i integrimit të arsimit dhe shëndetësisë në sistemin e Republikës së Kosovës. Ky proces fillon nga nesër përmes evidentimit drejt legalizimit dhe përfshirjes së plotë në sistemin legal të Kosovës”, ka shkruar ai.

“E ata që për 20 vite ruajtën status quo-në e strukturave paralele, le t’i ruajnë edhe statuset nga dje dhe sot. Do t’u duhen më vonë”, ka shkruar tutje ai.

Deklarata vjen një ditë pasi Qeveria e Kosovës ra dakord që të lëshojë leje të përkohshme qëndrimi për 12 muaj për pjesëtarët e komunitetit serb, që nuk kanë dokumente të Kosovës, dhe t’i njohë kartat e identitetit të lëshuara nga autoritetet serbe, gjëra që do t’i zbusin pasojat e zbatimit të plotë të Ligjit për të huajt dhe për automjetet.

Shkalla totale e fertilitetit në Bashkimin Evropian, e cila tregon numrin e lindjeve të gjalla për grua, ra në nivelin e saj më të ulët në më shumë se gjashtë dekada.

Shkalla është pothuajse përgjysmuar gjatë 60 viteve të fundit, duke rënë nga 2.62 në vitin 1964 në 1.34 në vitin 2024.

Dhe shkalla totale e fertilitetit ndryshon shumë në të gjithë Evropën në vitin 2024, duke filluar nga 1.01 në Maltë në 1.72 në Bullgari brenda BE-së.

Pra, cilat vende kanë shkallët më të larta dhe më të ulëta të fertilitetit total (TFR) në të gjithë Evropën? Cilat vende kanë parë rëniet më të mëdha të shkallëve të fertilitetit? Cilët faktorë po i nxisin këto rënie?

Sipas një shkrimi të Euronews, përcjell Telegrafi, TFR në BE ka qenë nën nivelin e zëvendësimit prej 2.1 lindjeve të gjalla për grua që nga mesi i viteve 1970, sipas Bankës Botërore.

BE-ja nuk është vetëm: Një rënie globale e fertilitetit

Ajo që po vërejmë në BE për sa i përket rënies së TFR-së është përgjithësisht ajo që do të pritej bazuar në teorinë e tranzicionit demografik, ku qasja në arsim, kontracepsioni dhe një sërë kovariantesh të tjera po ndikojnë në trendet e fertilitetit dhe përbërjet e popullsisë me kalimin e kohës”, tha një zëdhënës i Organizatës Botërore të Shëndetësisë (OBSH) për Evropën për Euronews Health.

Zëdhënësi theksoi se BE-ja nuk është një rast i izoluar.

Numri i vendeve dhe territoreve në të gjithë botën me një TFR nën nivelin e zëvendësimit prej 2.1 parashikohet të rritet nga rreth gjysma në vitin 2018 (103 nga 204) në 155 deri në vitin 2050 dhe në 198 deri në vitin 2100, duke tejkaluar 97 përqind.

Midis rreth 40 vendeve evropiane në listë, të gjitha janë nën këtë nivel që nga viti 2024 sipas Eurostat. Mali i Zi ka shkallën më të lartë të fertilitetit me 1.75, i ndjekur nga Bullgaria (1.72), Gjeorgjia (1.69), Shqipëria dhe Serbia (të dyja 1.64).

Franca kryeson normat e fertilitetit midis ekonomive të mëdha

Franca ka normën më të lartë të fertilitetit midis ekonomive të mëdha të Evropës, me 1.61.

Mbretëria e Bashkuar (1.56) është afër këtij niveli, megjithëse të dhënat e fundit të disponueshme janë nga viti 2023 dhe mund të jenë më të ulëta për vitin 2024. Në Angli dhe Uells, norma është më e ulët në 1.41, sipas ONS.

Gjermania është pak mbi mesataren e BE-së me 1.36. Spanja (1.10) ka normën më të ulët të fertilitetit jo vetëm midis ekonomive më të mëdha, por edhe të dytën më të ulët në përgjithësi, e ndjekur nga Italia (1.18).

Në Turqi, vendi më i populluar midis anëtarëve të BE-së dhe vendeve kandidate, norma e fertilitetit është 1.48 pas një rënieje të ndjeshme gjatë dekadës së fundit.

Në vendet nordike, Islanda (1.56) renditet më lart, e ndjekur nga Danimarka (1.47), Norvegjia (1.45) dhe Suedia (1.43). Finlanda (1.25), megjithatë, ka një normë më të ulët, duke rënë nën mesataren e BE-së.

Ndër vendet e tjera, numri i lindjeve të gjalla për grua është 1.47 në Irlandë, 1.44 në Belgjikë, 1.41 në Hungari, 1.31 në Austri, 1.24 në Greqi dhe 1.14 në Poloni.

Pse ndryshojnë normat e fertilitetit në të gjithë Evropën?

“Shpjegimi i ndryshimeve ndërkombëtare në fertilitet mbetet sfidues, veçanërisht sepse shumë faktorë që më parë shpjegonin ndryshimet midis vendeve duket se janë dobësuar vitet e fundit”, ka thënë Dr. Julia Hellstrand nga Universiteti i Helsinkit.

“Për shembull, vendet nordike me politika relativisht bujare familjare kanë përjetuar gjithashtu rënie shumë të forta të fertilitetit, duke sugjeruar që vetëm mbështetja e politikave nuk mund të shpjegojë trendet aktuale”.

A ndihmojnë politikat në mbajtjen e normave të larta të fertilitetit?

Zëdhënësi i OBSH-së për Evropën vuri në dukje se përveç arsimit dhe qasjes në kontracepsion, faktorët që lidhen me strehimin e përballueshëm, madhësinë e banesave, konsideratat e hipotekës, kostot e lindjes dhe rritjes së një fëmije, aftësia për të balancuar punën dhe lindjen e fëmijëve, ndër konsiderata të tjera socio-ekonomike, ndikojnë në vendimet riprodhuese të njerëzve.

Shumë qeveri kanë zbatuar politika shumësektoriale dhe/ose të larmishme për t’u mundësuar njerëzve të realizojnë preferencat e tyre të fertilitetit. Shembuj janë pagesat direkte për lindjen e fëmijëve, përfitimet tatimore, kujdesi i subvencionuar për fëmijët në vitet e para dhe leja prindërore, ndër të tjera.

“Megjithatë, provat në lidhje me shkallën dhe qëndrueshmërinë e efekteve të këtyre ndërhyrjeve në TFR në të gjithë Evropën janë të pasigurta”, tha zëdhënësi.

Ndryshimi i shkallës së fertilitetit në 10 vitet e fundit

Duke parë se si kanë ndryshuar shkallët e fertilitetit gjatë dekadës së kaluar, nga viti 2014 deri në vitin 2024, vetëm disa vende kanë regjistruar rritje, ndërsa shumë të tjera kanë parë rënie të ndjeshme. Në BE, ajo ra nga 1.54 në 1.34, një rënie prej 0.20 në terma absolutë.

Turqia dallohet me rënien më të madhe, me 0.69 në terma absolutë, ose 32 përqind, duke rënë nga 2.17 në 1.48.

Rënia gjithashtu tejkaloi 0.35 në disa vende, duke përfshirë Finlandën dhe Lituaninë (të dyja 0.46), Suedinë (0.45), Irlandën (0.42), Letoninë (0.41), Francën (0.39), Islandën dhe Maltën (të dyja 0.37) dhe Estoninë (0.36).

“ Në Finlandë, lindshmëria ka përjetuar një nga rëniet më të mprehta në Evropë, një zhvillim që shpesh konsiderohet i çuditshëm duke pasur parasysh kuadrin relativisht të fortë të politikave familjare të vendit”, tha Hellstrand.

20 mijë pensionistë të moshës i janë shtuar skemës sociale në Kosovë, në vetëm katër vitet e fundit.

E me rritjen e pensionistëve, shtetit i duhet ta zgjerojë edhe buxhetin për këtë kategori.

Kësisoj rreth 300 milionë euro janë paraparë në buxhetin e këtij viti, vetëm për pensione të moshës e kompensime.

“Tregu i forcës prodhuese të punës është duke rënë në mënyrë drastike dhe rritja e pensionistëve në moshën mbi 65 vjeç d.m.th vetëm në 13 vitet e fundit është rritur për 48.8 për qind dhe kjo duhet të analizohet për shkak që në një kohë të shkurtër Kosova mund të ballafaqohet me një skemë të shpenzimeve marramendëse”, thotë ekonomisti Shkumbin Misini.

Kështu, vlerësohet që vendi duhet të ndërhyjë e ta ruaj fuqinë punëtorë, para se të përfundoj si vend për asistencë sociale.

“Në Kosovë po bartet ajo që sot është brengë në vendet evropiane ku barra sociale po e ngarkon aq shumë buxhetin sa që është e pamundur që të mbijetohet. Besoj që kjo situatë dhe ky moment duhet të trajtohet në mënyrë institucionale që kjo të mos jetë pengesë e zhvillimit ekonomikë port ë rritet produktiviteti, të gjendet modaliteti I mbështetjes së tyre”, shprehet ish-kryetari i Odës Ekonomike të Kosovës, Safet Gërxhaliu.

Në total, përfshirë të gjitha kategoritë e pensioneve, për vitin e ardhshëm shteti ka paraparë plot 577 milionë euro./Tëve1