Të pyesësh se çfarë është koha nuk është një pyetje e thjeshtë, ashtu si të pyesësh nëse ajo ekziston në të vërtetë. Të pranosh që koha nuk është thjesht një koncept abstrakt është të pranosh mundësinë e botëve të shumëfishta, udhëtimeve në kohë dhe, pse jo, edhe pavdekshmërisë.
Çfarë është koha, si e perceptojmë, dhe si rrjedh ajo mbetet një debat i pandërprerë, që shpesh hap rrugë për ide të reja. Një studim i fundit vëren se koha mbetet një pengesë për unifikimin e teorive kryesore të shekullit të 20-të që përshkruajnë fenomenet e universit. Për teorinë e relativitetit, koha mund të shtrihet ose tkurr, ndërsa për mekanikën kuantike, që trajton botën mikroskopike, koha konsiderohet një masë absolute, e matur nga një orë universale që rendit ngjarjet. Pyetja që lind është: si mund të harmonizohen këto dy teori? Për këtë, ka lindur teoria e grimcave elementare, e cila u përpiq të nënshtronte kohën ndaj ligjeve të relativitetit. Një hipotezë tjetër, në kuadër të teorisë së gravitetit kuantik në loop, është të zhduket koha si element i veçantë dhe ta bashkojmë atë me hapësirën.
Koha në kohërat antike
Në antikitet, kur shkenca dhe filozofia ishin të pandara, interpretime të kohës kanë qenë të ndryshme. Erakliti e shihte kohën si ndryshim të vazhdueshëm dhe rinovim, Platon e konsideronte një tipar të gjërave të rëna, Aristoteli e matnin si lëvizje ose qetësi të gjërave, ndërsa Shën Agustini e lidhi kohën me përjetimin shpirtëror: e ardhmja është ajo që aspiron shpirti, e shkuara ajo që ka kaluar, dhe e tashmja është tensioni i kalimit nga njeriu i vjetër tek ai i ri. Galileu solli një pikë referimi duke konsideruar kohën si një sasi të matshme, thelbësore për rregullimin e aktivitetit të kozmosit.
Lëviz përpara
Njutoni që shihte kohën si entitet absolut, e konsideronte rrjedhën e saj njëlloj për të gjithë, pavarësisht matjes. Ai e përshkroi kohën si shigjetë që mund të ecë përpara apo mbrapa, sikur të filmohej dhe shfaqej një ngjarje e kaluar. Ludvig Boltzmann, babai i fizikës statistike, vuri në dukje se rikthimi i plotë i gjërave në gjendjen fillestare është pothuajse i pamundur për shkak të probabilitetit tepër të vogël. E njëjta gjë ndodh me grimcat e trupit tonë: shigjeta e kohës ecën praktikisht vetëm përpara.
Koha relative
Albert Ajnshtajni lidhi kohën me individin dhe e bëri një variabël dinamike. Në relativitetin special, koha nuk rrjedh njëlloj për të gjithë: për shembull, për një udhëtar në tren ajo ngadalësohet krahasuar me një person që qëndron në tokë. Në relativitetin e përgjithshëm, koha bashkohet me gravitetin, energjinë dhe materien. Në praninë e trupave të mëdhenj, si në vrimat e zeza, koha ndalet pothuajse plotësisht, ndërsa variacione të vogla shfaqen për ata që jetojnë në lartësi të ndryshme mbi nivelin e detit.
Pengesat e teorive moderne
Sipas teorisë së gravitetit kuantik në loop, një yll që ka ndërruar jetë dje ekziston ende në fragmentet e hapësirës infinitezimale. Një sintoni mes besimeve të ndryshme nuk është arritur ende, madje as me teorinë e stringave, që e sheh materien si litarë në vibracion. Për këtë teori, koha është një variabël që rregullon vibracionet e stringave.
A ekziston koha?
Pyetja për ekzistencën e kohës nuk është thjesht filozofike. Në universin probabilistik ku jetojmë, ku asgjë nuk është e sigurt dhe gjithçka është e mundur, koha ekziston si një variabël e rëndësishme për studimin e fenomeneve. Ajo është subjektive, jo absolute: për ata që janë të dëshpëruar duket sikur koha nuk kalon kurrë, ndërsa për ata që janë të angazhuar, duket sikur kalon shpejt. Koha perceptohet, transformohet dhe na lejon të kodifikojmë të pandryshueshmen, duke matur ndryshimin përmes elementeve natyrore si lindja dhe perëndimi i diellit.
Pra, koha ekziston, si një variabël thelbësore për të kuptuar dhe përshkruar botën rreth nesh.
