Category: SHKENCË

SpaceX ka treguar me anë një videoje të animuar sesi planifikon që t’i dërgojë njerëzit në Mars duke përdorur anijen kozmike që do të kushtojë 3 miliardë dollarë.

Videoja tregon raketën në bazë teksa bëhet gati për lëshim dhe niset drejt orbitës. Pasi lëshon kapsulën në orbitë, raketa kthehet në bazë për t’u përdorur sërish.

Megjithatë, më shumë sesa udhëtimin e parë me njerëz drejt Planetit të Kuq, animimi duket se përcjell një vizion të shumë viteve në të ardhmen kur udhëtimet vajtje-ardhje për në planetin e kuq do të jenë një gjë normale.

Në Mars, sipas videos, është ndërtuar një vendqëndrim për njerëzit, ndërsa animimi përfundon me astronautët që ulen në sipërfaqen e planetit të kuq dhe bëhen gati të zbresin njerëzit e transportuar.

SpaceX i Elon Musk-ut pritet që të dërgojë njerëz në Planetin e Kuq brenda 5 ose 10 viteve.

Gjatë kohëve të fundit, shkenca ka evoluar me ritme të jashtëzakonshme, por ChatGPT e çoi në një tjetër nivel këtë zhvillim. Megjithatë, shkencëtarët duket se nuk kanë ndërmend të ndalen, madje po pretendojnë se do t’i bëjnë njerëzit e pavdekshëm, të paktën virtualisht.

Dr. Pratik Desai, një shkencëtar që ka punuar në themelimin e shumë startupe të Silicon Valley AI, tha se nëse njerëzit kanë video të të dashurve të tyre, mundësia që “ata të jetojnë me ju përgjithmonë është në nivelin maksimal, 100 përqind”. Desai, i cili ka krijuar sistemin e tij të ngjashëm me ChatGPT, shkroi në Twitter : “Kjo duhet të jetë e mundur deri në fund të vitit”.

Shumë shkencëtarë besojnë se përparimet e shpejta në inteligjencën artificiale, të cilat ChatGPT po i kryeson, janë gati të sjellin një epokë të re të artë për teknologjinë.

Megjithatë, personat më me ndikim në botë janë të ndarë për teknologjinë. Elon Musk dhe me qindra persona të tjerë të rëndësishëm në teknologji kanë bërë thirrje që të bëhet një “pushim”, duke paralajmëruar se mund të shkatërrohet njerëzimi. Në anën tjetër, Bill Gates është një nga ata që mendon se inteligjenca artificiale do të përmirësojë jetën tonë.

Desai mendon njësoi si Bill Gates dhe beson se ne mund të rikrijojmë të dashurit tanë si “avatarë” që jetojnë në një kompjuter!

Ky proces, të cilin as do ta kishin çuar në mend personat e varur pas teknologjisë para pak vitesh, do të përfshijë digjitalizimin e videove, regjistrimeve zanore, dokumenteve dhe fotove të personit, të cilat do të futen më pas në një sistem me inteligjencë artificiale, e cila mëson gjithçka mbi personin. Më pas, përdoruesit mund të dizajnojnë një avatar specifik, i cili duket dhe vepron njësoj si i afërmi i tyre.

Gjatë shekullit të 20-të, udhëtimi në hapësirë u konsiderua si kufiri përfundimtar për miliarda njerëz që jetonin në tokë.

Eksplorimi i hapësirës përfshinte dërgimin e njerëzve në hapësirë, vendosjen e njerëzve në hënë dhe krijimin e anijeve kozmike dhe stacioneve hapësinore.

Një nga arritjet më domethënëse të “garës së hapësirës” ishte kur një astronaut u bë njeriu i parë që hyri në hapësirë.

Ishte 12 prilli i vitit 1961 kur Yuri Gagarin, një qytetar sovjetik, kreu fluturimin e parë njerëzor në hapësirë, një ngjarje historike që hapi rrugën për eksplorimin e hapësirës për të mirën e mbarë njerëzimit.

Anija kozmike 4 ton e Gagarin Vostok 1 u nis në orën 9:07 të mëngjesit me kohën e Moskës më 12 prill 1961, rrotulloi Tokën një herë në 1 orë e 29 minuta në një lartësi maksimale prej 301 km dhe u ul në orën 10:55 të mëngjesit në Bashkimin Sovjetik.

Fluturimi i tij në hapësirë i solli atij famë të menjëhershme botërore. Atij iu dha Urdhri i Leninit dhe iu dhanë titujt Hero i Bashkimit Sovjetik dhe Pilot Kozmonaut i Bashkimit Sovjetik.

Gagarini nuk shkoi më në hapësirë, por mori pjesë aktive në stërvitjen e kozmonautëve të tjerë, transmeton atvlive.tv.

Ai bëri disa turne në vende të tjera pas fluturimit të tij historik, dhe nga viti 1962 ai shërbeu si deputet i Sovjetit Suprem.

Gagarin vdiq si pasojë e rrëzimit të një aeroplani reaktiv bashkë me një tjetër pilot, ndërsa ishte në atë që u përshkrua si një fluturim rutinë stërvitor.

Pas fluturimit të Gagarinit në hapësirë, pati një entuziazëm të ripërtërirë për studimin e hapësirave dhe kozmosit.

Në vitin 1969 Neil Armstrong u bë njeriu i parë që zbarkoi në sipërfaqen e hënës.

Në vetëm një hark kohor prej 15 vjetësh, njerëzimi bëri përparim në eksplorimin e hapësirës si kurrë më parë.

Në vitin 2011, Asambleja e Përgjithshme, duke njohur 50 vjetorin e fluturimit të parë njerëzor në hapësirë, shpalli 12 Prillin si Ditën Ndërkombëtare të Fluturimit në Hapësirë të Njeriut.

Rezoluta, e datës 7 prill 2011, e quajti atë një ditë “për të festuar çdo vit në nivel ndërkombëtar fillimin e epokës së hapësirës për njerëzimin, duke riafirmuar kontributin e rëndësishëm të shkencës dhe teknologjisë hapësinore në arritjen e zhvillimit të qëndrueshëm”./atvlive.tv/

Për më shumë ndiqni videon e mëposhtme:

Ndryshimet klimatike ushtrojnë presion shtesë dhe tashmë kanë filluar të ndikojnë mbi biodiversitetin.

Në nivel global, aktivitetet njerëzore kanë shkaktuar dhe do të vazhdojnë të shkaktojnë humbje në biodiversitet, përmes ndryshimit të mënyrës së shfrytëzimit të tokës dhe ndryshimit; ndotjes dhe degradimit të ujit dhe ndotjes së ajrit.

Shkalla e sotme e humbjes së biodiversitetit është më e madhe se norma natyrore e zhdukjes.

Përqendrimet atmosferike të gazeve është rritur që nga koha para-industriale për shkak të aktiviteteve njerëzore, kryesisht nga djegia e lëndëve fosile dhe përdorimi dhe ndryshimi i mbulesës së tokës, transmeton atvlive.tv.

Këto faktorë dhe forcat natyrore kanë kontribuar për ndryshimet në klimën e Tokës gjatë shekullit XX-të.

Temperatura e sipërfaqes tokësore dhe oqeanit është rritur, modelet hapësinore dhe kohore të reshjeve kanë ndryshuar, niveli i detit po ashtu është rritur etj.

Këto ndryshime, veçanërisht temperaturat e larta rajonale, kanë ndikuar në periudhën riprodhuese të gjallesave apo edhe në migrimin e kafshëve, në gjatësinë e sezonit të rritjes.

Disa ekosisteme të lartësive dhe gjerësive bregdetare kanë qenë gjithashtu të prekur nga ndryshimet në faktorët rajonalë klimatikë.

Bazuar në skenarët e shkarkimeve në gamë të gjerë të Panelit Ndërqeveritar mbi Ndryshimet Klimatike, temperatura e sipërfaqes së tokës është parashikuar të rritet për 1,4-5,8°C deri në fund të shekullit të XXI.

Rritja e nivelit të detit është parashikuar të jetë prej 0,09 deri në 0,88 m.

Në përgjithësi, parashikohet që frekuenca e reshjeve të rritet në lartësitë e mëdha dhe zonat Ekuatoriale dhe të zvogëlohen në zonat subtropikale.

Megjithatë, shumica e studimeve janë përqendruar në ndikimet në nivele më të larta organizative dhe efektet gjenetike të ndryshimeve klimatike janë hulumtuar vetëm për një numër shumë të vogël të specieve.

Për më tepër, efektet e ndryshimeve klimatike mbi popullatat kanë gjasa që të modifikojnë marrëdhëniet midis individëve brenda një komuniteti.

Ndryshimet në klimë kanë nxitur gjthashtu zhvendosje të fazave fenologjike, të bimëve me lule dhe të insekteve polenizuese, duke shkaktuar mospërputhje midis fazave fenologjike të secilës prej këtyre specieve.

Si rrjedhojë shumë specie bimësh apo insektesh polenizuese që shpërndajnë polenin janë zhdukur, duke shkaktuar në këtë mënyrë çrregullime në strukturën e rrjeteve bimë-polenizues.

Vlerësimi Mijëvecar i Ekosistemit parashikon zhvendosje për 5-20% të ekosistemeve tokësore, në veçanti pyjeve halore të ftohta, tundrës, tokës së thatë, savanës dhe pyjeve veriorë.

Rritja e temperaturës dhe zvogëlimi i reshjeve nënkupton se disa liqene, veçanërisht në Afrikë, mund të thahen.

Është parashikuar që oqeanet të ngrohen dhe të bëhen më shumë acid, duke ndikuar më tej në degradimin e shkëmbinjve koralorë./atvlive.tv/

Për më shumë ndiqni videon e mëposhtme:

Ngrohja globale po i kthen akuariumet e Tokës në një vaskë të nxehtë.

The Blob – jo antagonisti mishngrënës ameboid alien nga një histori fantastiko-shkencore e viteve 1950, por diçka shumë më e keqe – zuri titujt kryesorë midis viteve 2013 dhe 2016 si një valë e nxehtë detare jashtëzakonisht shkatërruese në Paqësorin verilindor. Ndërsa ujërat në brigjet perëndimore të SHBA u ngrohën, ekosistemet u përmbysën, shkëmbinjtë koralorë u zbardhën masivisht dhe mbi një milion zogj u gjetën të ngordhur në të gjithë Amerikën e Veriut.

Tani, studime të reja sugjerojnë se mund të ketë qenë vetëm maja e ajsbergut. Jo vetëm që shkencëtarët e NOAA, Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike, kanë gjetur prova të valëve të të nxehtit detar në fund të oqeanit, por duket se këto versione më të thella kanë një efekt më shqetësues sesa të ngjashmit e tyre të regjistruar më parë si The Blob: ato zgjasin më shumë, mund të shkaktojnë ngrohje më drastike dhe ndonjëherë ndodhin me pak ose aspak dëshmi të ngrohjes në sipërfaqe.

Këto ndikime kanë potencialin të jenë katastrofike – si për ekosistemet detare, ashtu edhe për industritë që mbështeten në to. Ndërsa oqeanet e botës mund të mos jenë ato që na vijnë në mendje kur marrim parasysh viktimat më të prekura të ngrohjes globale, ata në fakt janë përgjegjës për thithjen e rreth 90 për qind të nxehtësisë së tepërt të gjeneruar nga emetimet e karbonit të prodhuar nga njeriu.

Si i tillë, oqeani po ngrohet më shpejt se mesatarja e planetit, duke u rritur në temperaturë me rreth 1.5°C gjatë shekullit të kaluar – me valët e të nxehtit detar 50 për qind më të shpeshta vetëm në dekadën e fundit.

Dhe me humbjet financiare vetëm për shkak të The Blob që arrijnë në rreth 200 milionë dollarë sipas disa vlerësimeve, nuk është çudi që ka pasur interes të madh për monitorimin e valëve të të nxehtit detar gjatë viteve të fundit – pavarësisht shqetësimit thjesht ekologjik – por kjo është hera e parë që shkencëtarët kanë arritur të shkojnë aq thellë.

Tani është e qartë se duhet t’i kushtojmë më shumë vëmendje fundit të oqeanit, ku jetojnë disa nga speciet më të vlefshme dhe mund të përjetojnë valë të nxehti krejt të ndryshme nga ato në sipërfaqe. / bota.al

Shkencëtarët e NASA-s po gjurmojnë një asteroid që ka shanse ta godasë Tokën në vitin 2046. Është një shans “shumë i vogël” (rreth 1 në 600), sipas Zyrës së Koordinimit të Mbrojtjes Planetare të NASA-s.

Shkencëtarët po e vëzhgojnë nga afër asteroidin, i cili është sa madhësia e një pishine olimpike. Asteroidi, i quajtur 2023 DW, aktualisht është në krye të “listës së rrezikut” për goditjen e Tokës. Ky asteroid u pa për herë të parë më 28 shkurt dhe ka potencialin t’u përplasur në Tokë më 14 shkurt 2046, ose në vitet në vijim deri më 2051, njofton Skynews, përcjell Klankosova.tv

Astronomi Piero Sicoli, paraqiti llogaritjet e tij për trajektoren e asteroidit, duke vlerësuar se ka një shans 1 në 400 që asteroidi ta godasë Tokën. Nëse ndodh, llogaritjet e tij, bazuar në atë që dihet aktualisht për asteroidin, sugjerojnë se ai mund të përplaset midis Oqeanit Indian dhe bregut lindor të ShBA-së.

NASA po punon për lëshimin e teleskopit “Surveyorin” në vitin 2028, i cili do të jetë teleskopi i parë hapësinor i projektuar posaçërisht për të gjuajtur asteroide dhe kometa që mund të jenë rreziqe të mundshme për Tokën.

Gjatë dekadave të fundit, komuniteti shkencor ka qenë gjithnjë e më i interesuar për përvojat pranë vdekjes dhe potencialin e tyre për të hedhur dritë mbi misteret e vdekjes. NDE-të i referohen një sërë përvojash që disa individë raportojnë se kanë pasur si gjatë arrestit kardiak ose një aksidenti të rëndë.

Një nga aspektet më intriguese të NDE-ve(Përvoja pranë vdekjes) janë raportet e individëve që pretendojnë se kanë qenë në gjendje të rrëfejnë me saktësi ngjarjet që kanë ndodhur rreth tyre, pavarësisht se konsideroheshin klinikisht të vdekur ose të pavetëdijshëm në atë kohë. Ky fenomen ka sfiduar pikëpamjet tradicionale rreth marrëdhënies midis aktivitetit të trurit dhe vetëdijes, shkruan Big Think.

Ndërsa mekanizmat e saktë prapa NDE-ve janë ende të paqarta, hulumtimet e fundit kanë sugjeruar që vetëdija jonë mund të vazhdojë për një periudhë të shkurtër pasi zemra dhe frymëmarrja jonë të kenë ndalur. Sipas disa studimeve, kjo periudhë mund të variojë nga dy deri në 20 sekonda.

Këto gjetje kanë implikime të rëndësishme për të kuptuarit tonë të vdekjes dhe trurit të njeriut. Ata sugjerojnë se vetëdija mund të jetë më komplekse sesa mendohej më parë.

Koha e vdekjes konsiderohet kur një person ka kaluar në arrest kardiak, që është ndërprerja e impulsit elektrik që drejton rrahjet e zemrës. Si rezultat, zemra bllokohet. Ky moment kur zemra ndalon konsiderohet nga profesionistët mjekësorë si treguesi më i qartë se dikush ka vdekur.

A e kapërcen vdekja menjëherë përvojën tonë subjektive?

Shkencëtarët kanë qenë prej kohësh të magjepsur nga përvojat pranë vdekjes (NDE) dhe ndjesitë e çuditshme që njerëzit raportojnë kur janë afër vdekjes. Ndërsa disa njerëz mund t’i shohin NDE-të si përvoja të mbinatyrshme ose fetare, disa shkencëtarë kanë filluar të hetojnë shkaqet themelore fiziologjike të këtyre përvojave.

Sipas hulumtimeve të fundit, NDE-të mund të shkaktohen nga rrjedhja e reduktuar e gjakut dhe aktiviteti elektrik jonormal brenda trurit. Këto ndryshime mund të çojnë në një rritje të aktivitetit nervor që mund të prodhojë “tunelin e dritës së bardhë” stereotip që shumë njerëz e lidhin me NDE.

Dr. Sam Parnia, një studiues i kujdesit kritik dhe ringjalljes në Shkollën e Mjekësisë NYU Langone në qytetin e Nju Jorkut, ka studiuar momentet para dhe pas vdekjes si te kafshët ashtu edhe te njerëzit. Ai dhe kolegët e tij kanë zbuluar se shumë njerëz që kanë pasur NDE raportojnë se qarkullojnë nëpër dhomë dhe janë të vetëdijshëm për ekipin mjekësor që punon në trupin e tyre.

“Ata do të përshkruajnë shikimin e mjekëve dhe infermierëve duke punuar dhe ata do të përshkruajnë të kenë ndërgjegjësim për bisedat e plota, për gjërat vizuale që po ndodhnin”, ka thënë Dr. Parnia për Live Science.

Derisa shkaqet e sakta të NDE-ve janë ende të paqarta, hulumtimi i kryer nga Dr. Parnia dhe të tjerë sugjeron se këto përvoja mund të kenë një bazë shkencore. Duke studiuar ndryshimet fiziologjike që ndodhin gjatë dhe pas vdekjes, studiuesit mund të jenë në gjendje të hedhin dritë mbi misteret e trurit dhe ndërgjegjes njerëzore.

Edhe pas ndalimit të frymëmarrjes dhe rrahjeve të zemrës, ne mbetemi të vetëdijshëm për rreth dy deri në 20 sekonda, thotë Dr. Parnia. Kjo është sa kohë mendohet se korteksi cerebral zgjat pa oksigjen. Kjo është pjesa e të menduarit dhe e vendimmarrjes së trurit. Është gjithashtu përgjegjës për deshifrimin e informacionit të mbledhur nga shqisat tona.

Sipas Dr. Parnia, gjatë kësaj periudhe, “ju humbni të gjitha reflekset e trungut tuaj – refleksin tuaj të gojës, refleksin e bebëzës suaj, gjithçka që është zhdukur”. Valët e trurit nga korteksi cerebral shpejt bëhen të pazbulueshme. Megjithatë, mund të duhen orë që organi ynë i të menduarit të shuhen plotësisht.

Zakonisht, kur zemra ndalon së rrahuri, dikush kryen CPR (ringjallje kardiopulmonare). Kjo do të sigurojë rreth 15% të oksigjenit të nevojshëm për të kryer funksionin normal të trurit.

“Nëse arrini të riktheni ne funksion zemrën, gjë që përpiqet të bëjë CPR, gradualisht do të filloni të rifunksiononi trurin”, ka thënë Dr. Parnia. “Sa më gjatë të bëni CPR, ato rrugë të vdekjes së qelizave të trurit ende po ndodhin – ato thjesht po ndodhin me një ritëm pak më të ngadaltë.”

Hulumtime të tjera nga Dr. Parnia dhe kolegët e tij ekzaminuan numrin e madh të evropianëve dhe amerikanëve që kanë përjetuar arrest kardiak dhe kanë mbijetuar.

“Në të njëjtën mënyrë që një grup studiuesish mund të studiojnë natyrën cilësore të përvojës njerëzore të ‘dashurisë’,” tha ai, “ne po përpiqemi të kuptojmë tiparet e sakta që njerëzit përjetojnë kur kalojnë vdekjen, sepse ne kuptoni se kjo do të pasqyrojë përvojën universale që do të kemi të gjithë kur të vdesim.”

Shkencëtarët kanë kohë që studiojnë përvojat pas vdekjes (NDEs) për të fituar njohuri se si funksionon truri gjatë procesit të vdekjes. Hulumtimet e fundit sugjerojnë se njerëzit që kanë NDE mund të mbeten të vetëdijshëm për disa sekonda pasi zemra dhe frymëmarrja e tyre ndalojnë.

Për më tepër, ata gjithashtu studiojnë mendjen dhe vetëdijen njerëzore në kontekstin e vdekjes. Studiuesit po përpiqen të kuptojnë nëse vetëdija asgjësohet pas vdekjes apo nëse ajo vazhdon për një periudhë kohore dhe si lidhet me atë që po ndodh brenda trurit në kohë reale. Qëllimi përfundimtar është të kuptojmë tiparet e sakta që njerëzit përjetojnë gjatë vdekjes për të pasqyruar përvojën universale me të cilën do të përballemi të gjithë kur të vdesim.

Shkencëtarët britanikë po pretendojnë se kanë hedhur dritë të bollshme mbi çështjen e vrimave të zeza, të njohura ndryshe si “burimi i energjive të zeza”.

DailyMail raportoi të mërkurën se shkencëtarët kanë gjetur diçka të pazakontë në këtë fenomen. Sipas tyre, një forcë e panjohur “po i largon gjërat më fort se graviteti dhe po bën që zgjerimi i universit të përshpejtohet”.

“Më në fund, kemi gjetur zgjidhjen për origjinën e energjisë së errët, që ka hutuar kozmologët dhe fizikanët teorikë për mbi 20 vjet”, ka deklaruar Chris Pearson, shkencëtar dhe bashkautor i studimit.

Astronomët kanë besuar gjithmonë se “energjia e errët” mund të revolucionarizojë fizikën aktuale, ndërsa ishte “rrezikuar” edhe teoria e shkencëtarit Albert Einstein për teorinë speciale të relativitetit.

Çka janë vrimat e zeza? Vrimat e zeza janë lokacione me efekte gravitacionale me fuqi të jashtëzakonshme. Për nga fuqia, ato ia kalojnë dritës dhe rrezatimit elektromagnetik, ndërsa përpijnë çdo gjë që iu del përpara.

Llogariten të jetë mbi 100 miliardë vrima të zeza. Vrimat e zeza kanë dendësi të pafundësisë dhe nuk posedojnë dritë, me ç’rast reflektojnë ngjyrë të zezë. Kjo është pjesë e teorisë së shkencëtarit britanik, Stephen Haëking. Ai thoshte se vrimat e zeza përpijnë çdo gjë brenda, pa e kthyer prapa.

Një grup veglash guri të gjetura në Kenia janë më të vjetrat e këtij lloji dhe një nga më të vjetrat që dihet se janë bërë nga homininët e lashtë. Zbulimi i shton dëshmitë për përdorimin e gjerë të mjeteve relativisht herët në evolucionin njerëzor.

Artefaktet u gjetën me dy dhëmbë që i përkisnin homininëve të quajtur Paranthropus. Ata nuk mendohej të bënin vegla, sepse dhëmbët e tyre ishin të përshtatshëm për të përtypur ushqim, por zbulimi i ri sugjeron se ata në të vërtetë bënin dhe përdornin vegla guri.

Gjetjet vijnë nga Nyayanga në bregun verilindor të liqenit Victoria në Kenia. Tom Plummer në Queens College, City University of New York mësoi për herë të parë për to më shumë se 20 vjet më parë, kur ai ishte duke punuar në një tjetër gërmim arkeologjik aty pranë. Atje, anëtari i ekipit Blasto Onyango në Muzetë Kombëtarë të Kenisë në Nairobi përmendi një vend tjetër me mjete të ngjashme. “Ne vëzhguam,” thotë Plummer, “pamë disa materiale në sipërfaqe”, por u desh deri në vitin 2015 për të filluar gërmimet e plota.

Ekipi që atëherë ka gjetur 330 artefakte guri. Ato përfshijnë bërthamat e rënda të guralecave, të përdorura për goditje dhe thekon prerëse të mprehta që ishin hequr prej tyre. Mjetet janë një lloj i njohur si Oldowan, i quajtur për grykën Oldupai në Tanzani, ku u gjetën shembujt e parë.

Bazuar në analizat e sedimenteve në të cilat u gjetën mjetet Nyayanga dhe llojet e fosileve të gjetura me to, ekipi vlerëson se ato janë midis pak më shumë se 3 milion dhe 2.6 milion vjet të vjetra. “Ne mendojmë se është në fundin më të vjetër të asaj periudhe,” thotë Plummer. Kjo do t’i bënte ato mjetet më të vjetra Oldowan të regjistruar. Më parë, shembujt më të vjetër të njohur ishin ata nga Ledi-Geraru në Etiopi, të cilët janë të 2.6 milionë vjet më parë.

Mjetet Nyayanga u përdorën për të përpunuar një shumëllojshmëri ushqimesh, thotë Rahab Kinyanjui, gjithashtu në Muzetë Kombëtarë të Kenisë. Ekipi gjeti kocka kafshësh të ngjashme me hipopotamin, disa prej të cilave kishin shenja të prera mbi to, duke sugjeruar se mjetet përdoreshin për therje. Mjetet më të rënda u përdorën gjithashtu për të goditur materialet bimore si dhe frutat.

Përdorimi i mjeteve të tilla lidhet kryesisht me specien Homo, e cila përfshin speciet tona Homo sapiens, si dhe ato më të vjetra si Homo erectus. Mbetjet më të vjetra të supozuara të Homo janë 2.8 milionë vjet të vjetra, por asnjë nuk është gjetur në Nyayanga. Hominina e vetme e mbetur atje deri tani janë të Paranthropus.

Parantropusi jetoi së bashku me homininët e tjerë, duke përfshirë Homon, për më shumë se një milion vjet. Megjithatë, përgjithësisht mendohet se ata nuk kanë pasardhës të gjallë. Krahasuar me homininët e tjerë të së njëjtës kohë, ata dukeshin më pak si ne: në veçanti, ata kishin dhëmbë shumë të mëdhenj, ndoshta për bluarjen e ushqimeve të forta bimore.

Nëse kjo është e vërtetë, do të përshtatej me prova të tjera se speciet e Homo nuk ishin të vetmit hominin që bënin vegla guri. Veglat më të vjetra të njohura prej guri të çdo lloji, me 3.3 milionë vjet të vjetra, janë nga Lomekwi në Kenia. Ato janë më të vrazhda se versionet Oldowan dhe janë bërë në një mënyrë tjetër: duke goditur gurët në tokë, sesa duke goditur një gur të mbajtur në dorë./newscientist