Category: SHKENCË

Për herë të parë, ngrohja globale ka tejkaluar 1.5 gradë celsius gjatë një viti të tërë. Këtë e ka konfirmuar shërbimi klimatik i Bashkimit Evropian.

Udhëheqësit botërorë premtuan në vitin 2015 se do të përpiqen të kufizojnë rritjen afatgjatë të temperaturës në 1.5C, gjë që shihet si thelbësore për të ndihmuar në shmangien e ndikimeve më të dëmshme.

Madje është konsideruar dhe si pragu që na shpëton nga fatkeqësia globale. Kjo shkelje e parë njëvjeçare nuk e thyen marrëveshjen historike të Parisit, por e shtyn botën më afër shndërrimi të saj në një plan afatgjatë. Ka edhe thirrje që pragu të jetë më i lartë për vitet në vijim. Veprimet urgjente për të ulur emetimet e karbonit mund të ngadalësojnë ngrohjen, thonë shkencëtarët. “Është një hap tjetër në drejtimin e gabuar. Por ne e dimë se çfarë duhet të bëjmë”, shprehen ekspertët evropianë.

Kufizimi i ngrohjes afatgjatë në 1.5 gradë celsius mbi nivelet “para-industriale” – përpara se njerëzit të fillonin djegien e sasive të mëdha të lëndëve djegëse fosile – është bërë një simbol kyç i përpjekjeve ndërkombëtare për të trajtuar ndryshimet klimatike. Një raport historik i OKB-së në 2018 tha se rreziqet nga ndryshimet klimatike – të tilla si valët e të nxehtit intensiv, rritja e nivelit të detit dhe humbja e jetës së egër – ishin shumë më të larta në 2 gradë celsius të ngrohjes sesa në 1.5 gradë. Por temperaturat kanë vazhduar të rriten me një ritëm shqetësues, tregojnë të dhënat nga Shërbimi i Ndryshimeve Klimatike të BE-së Copernicus.

Muaji i kaluar është konfirmuar si Janari më i nxehtë në histori. Shërbimi i Bashkimit Evropian për Ndryshimet Klimatike saktëson se është thyer rekordi i vendosur në 2020-ën, ndërsa temperatura mesatare ishte 13.14 gradë celsius në të gjithë botën për muajin e parë të vitit.

Bota sapo përjetoi janarin e saj më të nxehtë të regjistruar, duke vazhduar një seri nxehtësie të jashtëzakonshme të nxitur nga ndryshimet klimatike.

Kështu tha të enjten Shërbimi i Ndryshimeve Klimatike (C3S) i Bashkimit Evropian.

Muaji i kaluar tejkaloi janarin e mëparshëm më të ngrohtë, i cili ndodhi në vitin 2020, në rekordet e C3S që nga viti 1950, raporton Reuters, transmeton Klankosova.tv.

Muaji i jashtëzakonshëm erdhi pasi viti 2023 u rendit si viti më i nxehtë i planetit në rekordet globale që nga viti 1850, pasi ndryshimet klimatike të shkaktuara nga njerëzit dhe fenomeni i motit El Nino, i cili ngroh ujërat sipërfaqësore në Oqeanin Paqësor lindor, i shtynë temperaturat më të larta.

Çdo muaj që nga qershori ka qenë më i nxehti i regjistruar në botë, krahasuar me muajin korrespondues të viteve të mëparshme.

“Jo vetëm që është janari më i ngrohtë i regjistruar, por ne sapo kemi përjetuar një periudhë 12-mujore prej më shumë se 1.5 C (1.7 F) mbi periudhën e referencës para-industriale,” tha zëvendësdrejtoresha e C3S, Samantha Burgess.

“Reduktimet e shpejta të emetimeve të gazeve serrë janë mënyra e vetme për të ndaluar rritjen e temperaturave globale”, tha ajo.

Shkencëtarët amerikanë kanë thënë se viti 2024 ka një shans një në tre për të qenë edhe më i nxehtë se viti i kaluar dhe një shans 99% për t’u renditur në pesë vitet e para më të ngrohta.

Fenomeni El Nino filloi të dobësohej muajin e kaluar dhe shkencëtarët kanë treguar se mund të zhvendoset në homologun më të ftohtë të La Nina më vonë këtë vit. Megjithatë, temperaturat mesatare globale të sipërfaqes së detit muajin e kaluar ishin më të lartat për çdo janar të regjistruar.

Vendet ranë dakord në Marrëveshjen e Parisit të vitit 2015 që të përpiqen të parandalojnë ngrohjen globale që tejkalon 1.5 gradë Celsius, për të shmangur që ajo të shkaktojë pasoja më të rënda dhe të pakthyeshme, transmeton Klankosova.tv.

Pavarësisht tejkalimit të 1.5 C në një periudhë 12-mujore, bota ende nuk e ka shkelur objektivin e Marrëveshjes së Parisit, i cili i referohet një temperaturë mesatare globale gjatë dekadave.

Disa shkencëtarë kanë thënë se qëllimi nuk mund të arrihet më realisht, por u kanë kërkuar qeverive të veprojnë më shpejt për të ulur emetimet e CO2 për të kufizuar tejkalimin e objektivit – dhe nxehtësinë vdekjeprurëse.

Nuk jemi vetëm. NASA ka zbuluar një planet që mund të ketë potencial për jetë.

Ndodhet 137 milionë vite dritë larg dhe deklarata e agjencisë hapësinore foli për një “super-Tokë” që rrotullohet rreth një ylli të kuqërremtë, i cili, në astronomi, duket mjaft i ngjashëm me sistemin tonë diellor.

Ishte teleskopi hapësinor TESS që zbuloi këtë planet të ri. Orbita e tij rreth yllit të kuq e bën më të lehtë për shkencëtarët ta gjurmojnë atë, dhe kështu ta studiojnë atë. NASA planifikon të studiojë më tej planetin, duke përdorur teleskopin James Webb, për të parë se sa më shumë mund të mësojmë rreth veçorive të tij.

E quajtën TOI-715b -po, pasi ka një diametër rreth një herë e gjysmë më shumë se diametri i Tokës dhe ndodhet strategjikisht brenda zonës “konservative” të banueshme që rrethon yllin qendror.

Sipas NASA-s, një sërë faktorësh duhet të arrijnë një marrëveshje, por gjërat duken optimiste.

Një virus që infektoi kafshët e para qindra miliona vjet më parë është tani thelbësor në zhvillimin njerëzor, ka zbuluar hulumtimi.

Studimi i ri ka zbuluar se ADN-ja nga virusi tani luan një rol jetik në zhvillimin e embrionit njerëzor, veçanërisht në orët pas fekondimit.

Midis tetë dhe 10% e gjenomit njerëzor vjen nga këta të ashtuquajtur “retroviruse endogjene” por deri më tani kjo ADN është konsideruar si “e padobishme”.

Hulumtimet nga Qendra Kombëtare Spanjolle e Kërkimit të Kancerit (CNIO) tani kanë zbuluar se kjo ADN është thelbësore në nxitjen e ndarjes së embrionit nga dy qeliza në katër.

Kjo njihet si pika kur bëhet pluripotente, që do të thotë se çdo qelizë mund të bëhet çdo lloj qelize në trup, qoftë një qelizë konike për të parë ngjyrën në sy apo qelizë kardiake në zemër.

Përpara kësaj pike dy qelizat njihen si totipotente.

“Deri kohët e fundit, këto mbetje virale konsideroheshin si “ADN e padobishme”, material gjenetik që ishte i papërdorshëm apo edhe i dëmshëm”, tha autori i parë Sergio de la Rosa.

“Më herët mendohej se të kesh viruse në gjenom nuk ishte diçka e mirë. Megjithatë, vitet e fundit kemi filluar të kuptojmë se këto retroviruse, të cilat kanë evoluar bashkë me ne gjatë miliona viteve, kanë funksione të rëndësishme, si rregullimi i gjeneve të tjera. Është një fushë jashtëzakonisht aktive e kërkimit,” shtoi ai.

Hulumtimi, i botuar në revistën “Science Advances”, zbuloi se ky virus i lashtë, i quajtur retrovirus endogjen MERVL, vendos ritmin në zhvillimin e embrionit.

Procesi përfshin një gjen të quajtur URI, i cili më parë është gjetur se ndalon zhvillimin e embrionit te kafshët kur ai fshihet.

Një proteinë e quajtur MERVL-gag, e cila vjen nga ky retrovirus i kafshëve, tani është zbuluar se modulon veprimin e URI.

Kur nivelet e proteinës janë të larta, ajo parandalon që URI të veprojë. Ndërsa nivelet e proteinës MERVL-gag bien, URI vihet në veprim dhe qelizat shumohen.

“Është një rol krejtësisht i ri për retroviruset endogjene”, tha autori i vjetër doktor Nabil Djouder.

Mbetjet skeletore të asaj që mund të ketë qenë një “vampir” femër u gjetën në një varrezë polake të shekullit të 17-të.

Skeleti u gjet me një drapër në qafë, praktikë kjo për të parandaluar që gruaja të ngrihej nga të vdekurit.

Gërmimin arkeologjik që çoi në zbulimin e këtij skeleti e drejtoi profesor Dariusz Polinski nga Universiteti Nicolaus Copernicus.

“Drapani nuk ishte i shtrirë, por i vendosur në qafë në atë mënyrë që nëse e ndjera do të ishte përpjekur të ngrihej, me shumë mundësi koka do të i ishte prerë”, tha Poliński për Daily Mail, përcjell atvlive.tv.

Eshtrat, të zbuluara në fshatin Pien në Poloni, duket se janë të një gruaje të re të varrosur në shekullin e 17-të.

Gjurmët e një kapele mëndafshi në kokën e saj sugjeronin se ajo ishte nga një status më i lartë shoqëror.

“Një zbulim i tillë, veçanërisht këtu në Poloni, është befasues, veçanërisht tani – shekuj më vonë”, tha Polinski për CBS.

Një dry në formë trekëndëshi ishte vendosur rreth gishtit të madh të këmbës së saj të majtë, një tregues që njerëzit që varrosën gruan ishin të shqetësuar se ajo mund të ngrihej nga varri, ndoshta sepse mendonin se ishte një vampir.

Praktika e varrimeve të “vampirëve” përfshiu Evropën e krishterë që nga shekulli i 14-të deri në shekullin e 17-të. /atvlive.tv

E njohur me një profesion të veçantë dhe shumë të rrallë, shkencëtarja Dorentina Bexheti ishte e ftuar në emisionin “LIBERO” dhe tregoi gjithë rrugëtimin e saj si shkencëtare e gjithashtu foli edhe për sfidat me të cilat është përballur deri sot.

Dorentina rrëfeu disa etapa që iu deshën asaj t’i kalojë për të realizuar karrierën e saj si një shkencëtare shqiptare në Angli.

“…Në Angli kam studiuar shkencat e farmacisë, pasi mbarova doktoratën bashkëshortit iu ofrua një punë në “Cambridge” dhe vendosëm të shkojmë, ndërkohë dhe unë u punësova në Universitetin “Cambridge” si shkencëtare hulumtuese në fushën e Onkologjisë…”, tha ajo.

Mes tjerash, Dorentina rrëfeu edhe pjesë nga jeta dhe familja e saj dhe me lot në sy kujtoi nënën dhe vëllain e saj të ndjerë.

 “…Po i afrohem moshës që nëna ime pati kur ndërroi jetë… Unë kam qenë shtatzënë kur nëna ime ndërroi jetë andaj vajza ime e ka emrin e nënës time…Vëllai ka ndërruar jetë kur ishte 18 vjeç. Unë i thashë të dale në aeroport ta pres babain dhe bëri aksident…”, shtoi Dorentina.

Për të ndjekur intervistën e plotë, klikoni në linkun e mëposhtëm:

Një bredh festiv në univers. NASA ka bërë publik një imazh impresionues të një grupi yjesh të rinj në NGC 2264 që ndodhet në galaktikën tonë “Rruga e Qumështit”.

Kjo Nebulozë është e formuar nga yje që janë krijuar nga 1-5 mln vite më parë, me dimensione të ndryshme, disa edhe 7 herë më të mëdhenj se Dielli, ndërsa yjet blu dhe të bardhë janë yje të rinj që çlirojnë rreze X.

Me rastin e Krishtlindjes, NASA ka rrotulluar imazhin 160 gradë në krahasim me standartin astronomik, në mënyrë që të vërehet më qartë ngjashmëria me simbolin e festave të fundvitit. Yjet janë fotografuar nga disa teleskope, imazhe me thellësi dhe fokus të ndryshëm, të cilat më pas kanë kompletuar imazhin, siç është në të vërtetë.

Ngjyra e gjelbër ndërkohë është si pasojë e gazrave që mbështjellin nebulozën NGC 2264, që ndodhet 2500 vite dritë larg Tokës.

Negociatorët e Bashkimit Evropian arritën një marrëveshje të premten vonë mbi rregullat e para gjithëpërfshirëse të inteligjencës artificiale në botë, duke i hapur rrugën mbikëqyrjes ligjore të teknologjisë së AI që ka premtuar të transformojë jetën e përditshme dhe ka nxitur paralajmërime për rreziqe ekzistenciale për njerëzimin.

Negociatorët nga Parlamenti Evropian dhe 27 vendet anëtare të bllokut kapërcyen dallimet e mëdha në pikat e diskutueshme, duke përfshirë inteligjencën artificiale gjeneruese dhe përdorimin e policisë së mbikëqyrjes së njohjes së fytyrës për të nënshkruar një marrëveshje politike tentative për Aktin e Inteligjencës Artificiale.

“Marreveshje!” postoi në Twitter Komisioneri Evropian Thierry Breton pak para mesnatës. “BE bëhet kontinenti i parë që vendos rregulla të qarta për përdorimin e AI”, raporton AP.

Rezultati erdhi pas bisedimeve maratonë me dyer të mbyllura këtë javë, me seancën fillestare që zgjati 22 orë përpara se një raund i dytë të fillonte të premten në mëngjes.

Zyrtarët ishin në luftë me kohën për të siguruar një fitore politike për legjislacionin kryesor. Megjithatë, grupet e shoqërisë civile i bënë një pritje të ftohtë teksa presin për detaje teknike që do të duhet të sqarohen në javët në vijim. Ata thanë se marrëveshja nuk shkonte aq larg sa duhet në mbrojtjen e njerëzve nga dëmtimi i shkaktuar nga sistemet e AI.

“Marrëveshja e sotme politike shënon fillimin e punës teknike të rëndësishme dhe të nevojshme mbi detajet thelbësore të Aktit të AI, të cilat ende mungojnë”, tha Daniel Friedlaender, kreu i zyrës evropiane të Shoqatës së Industrisë së Kompjuterëve dhe Komunikimeve, një grup lobimi i industrisë së teknologjisë.

BE-ja mori një epërsi të hershme në garën globale për të hartuar parmakë mbrojtëse të AI kur zbuloi draftin e parë të rregullores së saj në 2021. Megjithatë, bumi i fundit në AI gjeneruese, i bëri zyrtarët evropianë të përpiqen të përditësojnë një propozim të gatshëm për të shërbyer si një plan për botën.

Parlamenti Evropian do të duhet ende të votojë për aktin në fillim të vitit të ardhshëm, por me marrëveshjen e arritur kjo është një formalitet, tha për Associated Press të premten vonë Brando Benifei, një ligjvënës italian që bashkëdrejton përpjekjet negociuese të trupit.

Sistemet gjeneruese të AI si ChatGPT i OpenAI kanë shpërthyer në ndërgjegjen e botës, duke mahnitur përdoruesit me aftësinë për të prodhuar tekste, foto dhe këngë të ngjashme me njeriun, por duke rritur frikën për rreziqet që teknologjia në zhvillim të shpejtë paraqet për vendet e punës, privatësinë dhe mbrojtjen e të drejtave të autorit dhe madje edhe vetë jetën e njeriut.

Tani, ShBA, Britania e Madhe, Kina dhe koalicionet globale si grupi i 7 demokracive të mëdha kanë hyrë me propozimet e tyre për të rregulluar AI.

Nëntori është muaji i gjashtë radhazi i këtij viti që vendos rekord për nxehtësinë, ndërsa kjo vjeshtë ishte po ashtu më e nxehta, sipas Agjencisë evropiane të Klimës.

Kur ka mbetur vetëm edhe një muaj deri në përfundim të këtij viti, 2023-ta është në binarë për ta thyer rekordin për vitin më të nxehtë deri më tani.

Nëntori ishte gati një e treta e gradës më i nxehtë se nëntori më i nxehtë i deritanishëm, njoftoi të mërkurën Shërbimi i Ndryshimeve Klimatike të Kopernikut. Nëntori ishte 1.75 gradë më i nxehtë se kohërat paraindustriale, duke lënë mbrapa tetorin dhe shtatorin, për muajin më të nxehtë mbi mesatare, sipas shkencëtarëve.

“Gjysma e dytë e këtij viti ka qenë vërtet tronditëse”, tha zëvendësdrejtoresha e Kopernikut, Samantha Burgess.

“Shkencëtarët nuk po kanë fjalë më për ta përshkruar këtë”, shtoi ajo.

Temperatura mesatare gjatë këtij nëntori ishte 14.22 gradë, pra 0.85 grandë më nxehtë se mesatarja në 30 vjetët e fundit. Dy ditë gjatë këtij muaji ishin 2 gradë më të nxehta se kohët paraindustriale. Kjo nuk ka ndodhur kurrë më parë, sipas Burgess.

Deri tani, ky vit është 1.46 gradë më i nxehtë se kohët paraindustriale, rreth një e shtata e gradës më i nxehtë se viti më i nxehtë deri tani, që ishte 2016-ta, sipas shkencëtarëve të Kopernikut.

Shkencëtarët thonë se janë dy shkaktarë të rekordit të nxehtësisë sivjet. Njëri është ndryshimet klimatike të shkaktuara nga dora e njeriut, si djegia e thëngjillit, naftës apo gazit, ndërsa tjetri cikloni natyror El Ninjo.

Toka do të vazhdojë të ngrohet edhe më shumë përderisa bota vazhdon të hedhë gazra serë në atmosferë, tha Burgess.

Ajo tha se kjo nënkupton se “do të vazhdojnë vërshimet, zjarret, valët e nxehta dhe thatësira katastrofike”.

“Ka shumë gjasa që 2023 të jetë një vit i freskët në të ardhmen, nëse ne nuk bëjmë diçka për varësinë tonë ndaj lëndëve djegëse fosile”, theksoi ajo.

Instituti INSAIT në Universitetin e Sofjes është një nga rreth 50 organizatat në botë që kanë marrë ftesë për të marrë pjesë në Aleancën e parë globale historike për Inteligjencën Artificiale, njoftoi Ministria e Arsimit dhe Shkencës e Bullgarisë.

Projekti u iniciua nga IBM dhe Meta dhe të dy kompanitë e shpallën atë të hënën në SHBA. Ai synon të bashkojë mendjet më të mëdha në botë nga sektori privat, akademia dhe institucionet me qëllimin e ndërtimit të inteligjencës artificiale të hapur, të sigurt dhe të përgjegjshme.

Numri i përgjithshëm i anëtarëve në themelimin e Aleancës u zgjodh me kujdes dhe përfshinte disa nga universitetet dhe qendrat më të forta të zhvillimit në botë, thuhet në deklaratën për shtyp të ministrisë.

INSAIT iu bashkua institucioneve kryesore shkencore si NASA, CERN, universitetet e Harvardit, Yale, Berkeley, ETH Zurich etj., si dhe kompanive teknologjike si Sony, Linux, Intel, AMD dhe Dell.

Instituti bullgar jo vetëm që do të marrë pjesë në Aleancë, por edhe e ka regjistruar emrin e tij ndër themeluesit e nismës. Ndikimi global i organizatave të përfshira është gjithashtu tregues i të dhënave të grumbulluara – buxheti i tyre total për aktivitetin zhvillimor tejkalon 80 miliardë dollarë në vit, ato punësojnë gjithsej një milion njerëz, si dhe mbi 400.000 studentë, tha Ministria e Arsimit.

Në prezantimin e projektit, IBM dhe Meta theksuan se ky është një moment kyç për zhvillimin e inteligjencës artificiale dhe të ardhmen e saj. Këto teknologji po prezantojnë aftësi pothuajse çdo ditë që mund të përmirësojnë mënyrën se si njerëzit punojnë, jetojnë, mësojnë dhe ndër-veprojnë me njëri-tjetrin, thanë ata.

Megjithatë, organizatat vunë në dukje se ky përparim i jashtëzakonshëm është bërë i mundur nga dekada të inovacionit në një ekosistem të hapur midis shkencës, bizneseve dhe institucioneve. Megjithatë, ndërsa inteligjenca artificiale përparon, njerëzimi duhet të zhvillojë gjithashtu aftësinë për të menaxhuar sigurinë. Ky është gjithashtu një prioritet kryesor për Aleancën.

Një synim strategjik është gjithashtu zhvendosja e fokusit nga korporatat e mëdha që zhvillojnë teknologji me vizionin e tyre për inteligjencën artificiale. Kjo është arsyeja pse Aleanca e vendos fokusin e transformimit të ardhshëm pikërisht në bashkëpunimin e hapur dhe përdorimin e ekspertizës së gamës më të gjerë të mundshme nga organizata (kompani të vogla, qarqe akademike, agjenci shkencore, ndërmarrje të mëdha, institucione e të tjera), njëra prej të cilave është Instituti bullgar INSAIT, vuri në dukje Ministria e Arsimit.

INSAIT, një institut për shkencën kompjuterike, inteligjencën artificiale dhe teknologjinë, i vendosur në Sofje, është instituti i parë në Evropën Lindore që ofron kushte pune të klasës botërore që korrespondojnë me ato të universiteteve dhe instituteve kryesore perëndimore.

Instituti është i strukturuar si një njësi speciale e Universitetit të Sofjes dhe është krijuar në partneritet me ETH zvicerane të Cyrihut dhe EPFL, dy nga universitetet më të mira teknologjike në botë.

Shkencëtarët kryesorë nga universitetet dhe laboratorët kërkimorë kryesorë amerikanë, evropianë dhe izraelitë drejtojnë dhe këshillojnë institutin. Fokusi kryesor i INSAIT është në përsosmërinë shkencore: kryerja e kërkimeve të klasës botërore, tërheqja e shkencëtarëve të shquar ndërkombëtarë dhe trajnimi i brezit të ardhshëm të studentëve dhe liderëve të teknologjisë. /BTA