Author: ATVLive

Inteligjenca artificiale po zhvillohet me një ritëm që institucionet nuk janë krijuar për ta ndjekur. Modele të reja shfaqen brenda pak muajsh, aplikacionet e reja po transformojnë industri të tëra, ndërsa vendimet që dikur merreshin vetëm nga njerëzit po ndikohen gjithnjë e më shumë nga algoritmet. Por çfarë ndodh kur aftësitë teknologjike zhvillohen më shpejt se rregullat që
synojnë t’i udhëheqin dhe t’i kontrollojnë ato?

Kjo pyetje do të jetë në qendër të fjalimit kryesor të Prof. Dr. Karsten Löw, nga Universiteti i Shkencave të Aplikuara Schmalkalden në Gjermani, në kuadër të AI & Tech Summit 2026, që do të mbahet në Kolegjin AAB në Prishtinë më 3–4 shtator 2026.

Me temën “Rregullimi i inteligjencës artificiale: pengesë për inovacionin apo kornizë e domosdoshme normative?”, Prof. Dr. Löw do të trajtojë një nga debatet më të rëndësishme me të cilat po përballet sot Evropa në fushën e teknologjisë.

Por kjo nuk është thjesht një çështje rregullimi. Është një debat mbi fuqinë, përgjegjësinë dhe kushtet mbi të cilat do të ndërtohet inovacioni i së ardhmes.

Për kompanitë teknologjike, rregullimi mund të nënkuptojë kosto, kompleksitet dhe kufizime. Për qeveritë, ai lidhet me përgjegjshmërinë dhe mbrojtjen e interesit publik. Për qytetarët, mund të përcaktojë nëse inteligjenca artificiale do të bëhet një teknologji e besueshme apo një teknologji që funksionon përtej mbikëqyrjes së efektshme. Për Evropën, sfida është edhe më e
madhe: a mund të ruajë konkurrueshmërinë globale, duke krijuar njëkohësisht rregulla për teknologji që zhvillohen më shpejt se proceset tradicionale të hartimit të politikave?

Nga këndvështrimi akademik, Prof. Dr. Löw do ta shqyrtojë këtë tension duke shtruar një pyetje themelore: a duhet parë rregullimi kryesisht si pengesë për përparimin teknologjik, apo si infrastrukturë normative që krijon kushtet për një inovacion të përgjegjshëm dhe të qëndrueshëm?

Kjo çështje po bëhet veçanërisht e rëndësishme ndërsa Evropa po ndërton një brez të ri rregullash për qeverisjen e inteligjencës artificiale. Testi i vërtetë, megjithatë, nuk do të jetë vetëm nëse mund të hartohen rregulla, por nëse ato do të jenë në gjendje të mbeten relevante ndërsa inteligjenca artificiale vazhdon të evoluojë.

A mund ta ndjekë ligji ritmin e teknologjisë pa u shndërruar në arsyen pse inovacioni zhvendoset diku tjetër?

Dhe, ndoshta edhe më e rëndësishmja: A mund të ndërtojë Evropa një ekosistem të inteligjencës artificiale ku inovacioni dhe
përgjegjësia nuk përplasen, por e forcojnë njëra-tjetrën?

Këto pyetje shkojnë shumë përtej Brukselit. Ato prekin universitetet, kompanitë, laboratorët kërkimorë, institucionet publike dhe tregjet e teknologjive të reja në Evropë dhe më gjerë.

Për Kosovën dhe Ballkanin Perëndimor, ky debat merr një dimension të veçantë. Vendet që po përshpejtojnë transformimin e tyre digjital kanë mundësinë të jenë pjesë e valës së ardhshme teknologjike, por njëkohësisht kanë përgjegjësinë të zhvillojnë kapacitetet institucionale, njohuritë rregullative dhe ekspertizën profesionale të nevojshme për ta përballuar këtë
transformim.

Fjalimi i Prof. Dr. Löw do ta sjellë këtë debat evropian në Prishtinë në një moment kur kufijtë ndërmjet teknologjisë, ligjit, ekonomisë dhe politikave publike po bëhen gjithnjë e më të vështirë për t’u ndarë.

AI & Tech Summit 2026 do të mbledhë akademikë ndërkombëtarë, politikëbërës, përfaqësues të industrisë dhe inovatorë të teknologjisë për të shqyrtuar pikërisht këto ndërthurje dhe për të ngritur një pyetje më të madhe: Çfarë të ardhmeje teknologjike duam të ndërtojmë dhe çfarë lloj qeverisjeje do të kërkojë ajo?

Për Kolegjin AAB, organizimi i kësaj bisede është pjesë e angazhimit më të gjerë për ta vendosur Kosovën në qendër të diskutimeve serioze ndërkombëtare mbi inteligjencën artificiale, transformimin digjital, sigurinë kibernetike dhe teknologjitë në zhvillim, jo thjesht si pjesëmarrëse në ndryshimet teknologjike, por si një hapësirë ku e ardhmja e këtyre ndryshimeve mund të debatohet me ekspertizë, vizion dhe perspektivë ndërkombëtare.

Në një kohë kur inteligjenca artificiale po ndryshon me ritme të shpejta peizazhin global të sigurisë, MSc. Esmeralda Kazia, Drejtoreshë e Teknologjisë (CTO) e KESH sh.a. (Korporata Elektroenergjetike Shqiptare) dhe fituese e titullit Cybersecurity Woman of the World 2026, do të sjellë ekspertizën e saj në Prishtinë si folëse kryesore në AI & Tech Summit 2026, që do të mbahet në Kolegjin AAB më 3–4 shtator 2026.

Kazia do të trajtojë një nga sfidat më të rëndësishme të epokës digjitale përmes fjalimit të saj me temë: “Nga kriza kibernetike te qëndrueshmëria kombëtare: Mbrojtja e infrastrukturës kritike në epokën e inteligjencës artificiale”.

Në fjalimin e saj, Kazia do të analizojë se si qeveritë, institucionet dhe operatorët e infrastrukturës kritike mund të kalojnë nga një qasje kryesisht reaguese ndaj sigurisë kibernetike drejt sistemeve parandaluese, të koordinuara dhe elastike, të afta për të përballuar kërcënimet kibernetike gjithnjë e më të sofistikuara.

Tema merr një rëndësi të veçantë në kushtet kur inteligjenca artificiale po krijon një dimension të ri të sfidave të sigurisë. Teknologjitë e bazuara në IA mund të forcojnë ndjeshëm zbulimin e kërcënimeve, parandalimin dhe reagimin ndaj incidenteve, por në të njëjtën kohë mund t’u mundësojnë aktorëve keqdashës të kryejnë sulme më të shpejta, më të sakta dhe më të vështira për t’u parashikuar.

Me mbi 13 vjet përvojë profesionale në sigurinë kibernetike, mbrojtjen kibernetike kombëtare, reagimin ndaj incidenteve, akademi dhe udhëheqje teknologjike, Kazia ndërthur ekspertizën teknike me vizionin strategjik. Para se të merrte detyrën e Drejtoreshës së Teknologjisë në KESH, ajo ka mbajtur pozita të rëndësishme në strukturat kombëtare të sigurisë kibernetike të Shqipërisë, ku është angazhuar në monitorimin e kërcënimeve kibernetike dhe reagimin ndaj incidenteve.

Ajo ka përfunduar Masterin e Shkencave (MSc) në Inxhinieri Kompjuterike dhe aktualisht ndjek studimet doktorale në fushën e Inteligjencës Artificiale, duke ndërthurur kërkimin akademik me përvojën praktike në drejtimin e teknologjive me rëndësi strategjike.

Pjesëmarrjes së saj në Summit i jep një dimension të veçantë edhe vlerësimi ndërkombëtar si Cybersecurity Woman of the World 2026. Ky titull e vendos Kazian ndër gratë që po kontribuojnë në formësimin e së ardhmes së sigurisë kibernetike në nivel global dhe njëkohësisht përcjell një mesazh të fuqishëm për rolin gjithnjë e më të rëndësishëm të grave në teknologji, inxhinieri dhe udhëheqje në fushën e sigurisë kibernetike.

Një diskutim që e tejkalon sigurinë kibernetike

Fjalimi i Esmeralda Kazias do të shkojë përtej dimensionit thjesht teknik të mbrojtjes kibernetike. Ai do ta vendosë sigurinë kibernetike në një kontekst më të gjerë: si një çështje që lidhet drejtpërdrejt me qëndrueshmërinë e shtetit, stabilitetin ekonomik, besimin e qytetarëve dhe gatishmërinë e institucioneve.

Në një botë ku sistemet dhe shërbimet janë gjithnjë e më të ndërlidhura, një sulm kibernetik ndaj infrastrukturës kritike mund të shndërrohet brenda pak çastesh në një krizë me pasoja shumë më të gjera se një incident i zakonshëm teknologjik. Ai mund të ndërpresë shërbimet jetike, të shkaktojë pasoja ekonomike dhe të vërë në provë aftësinë e institucioneve dhe të shoqërive për të përballuar krizën.

Prandaj, sfida nuk është më vetëm si t’i parandalojmë krizat kibernetike. Sfida është më e madhe: Si të ndërtojmë sisteme, institucione dhe shtete që janë në gjendje t’i parashikojnë kërcënimet, t’u përgjigjen me shpejtësi dhe efektivitet dhe, pas një krize, të rikthehen më të forta dhe më të qëndrueshme?

Pikërisht kjo pyetje është në qendër të AI & Tech Summit 2026, platformës ndërkombëtare që Kolegji AAB po organizon për të sjellë në një hapësirë të përbashkët akademinë, institucionet publike, industrinë dhe komunitetin e inovacionit, në një dialog mbi inteligjencën artificiale, sigurinë kibernetike, transformimin digjital dhe teknologjitë që po përcaktojnë të ardhmen.

Me Esmeralda Kazian ndër folëset kryesore, Samiti do të sjellë në këtë debat një perspektivë të fuqishme strategjike mbi një prej çështjeve më kritike të kohës sonë: si të mbrojmë infrastrukturën mbi të cilën mbështeten ekonomitë dhe shoqëritë moderne në epokën e inteligjencës artificiale.

AI & Tech Summit 2026

3–4 shtator 2026 | Kolegji AAB, Prishtinë, Kosovë

Nga kriza kibernetike te qëndrueshmëria kombëtare — siguria e së nesërmes ndërtohet sot.

Lulëzon Jagxhiu, Ministër i Digjitalizimit dhe Administratës Publike i Republikës së Kosovës, do të marrë pjesë në AI & Tech Summit 2026, që do të mbahet në Kolegjin AAB në Prishtinë më 3–4 shtator 2026, duke sjellë në këtë forum ndërkombëtar vizionin e Kosovës për një shtet modern, digjital dhe të orientuar drejt qytetarëve.

I emëruar në krye të Ministrisë së Digjitalizimit dhe Administratës Publike në shkurt 2026, Jagxhiu është përgjegjës për një nga agjendat më strategjike të transformimit të Kosovës: ndryshimin e mënyrës se si qytetarët, bizneset dhe institucionet ndërveprojnë me shtetin në epokën digjitale.

Nën drejtimin e tij, transformimi digjital po trajtohet jo thjesht si modernizim teknologjik, por si një reformë thelbësore e mënyrës së funksionimit të qeverisjes dhe ofrimit të shërbimeve publike. Synimi është i qartë: shërbime më të thjeshta dhe më të shpejta, institucione më efikase dhe transparente, si dhe një administratë publike gjithnjë e më e orientuar nga të dhënat, më proaktive dhe më e përgjegjshme ndaj qytetarëve dhe bizneseve.

Ndër nismat kryesore që po zhvillohen në kuadër të kësaj agjende është e-Kosova 2.0, e cila synon zgjerimin dhe modernizimin e shërbimeve publike digjitale. Paralelisht, po zhvillohen platforma e përbashkët qeveritare (Whole-of-Government), një kornizë e re kombëtare për ndërveprueshmërinë e sistemeve, katalogu i të dhënave qeveritare dhe infrastruktura e gjeneratës së re për cloud-in qeveritar. Këto reforma synojnë ta zhvendosin administratën publike nga shërbimet digjitale të fragmentuara drejt një shteti digjital më të integruar dhe më inteligjent.

Një dimension veçanërisht i rëndësishëm i agjendës së Jagxhiut është integrimi i inteligjencës artificiale në transformimin e sektorit publik. Kosova po shqyrton mënyrat se si IA mund të përdoret për të rritur efikasitetin e shërbimeve, për të shfrytëzuar mëmirë të dhënat publike,për të mbështetur politikëbërjen e bazuar në dëshmi dhe për të krijuar një ndërveprim më
proaktiv ndërmjet institucioneve dhe qytetarëve.

Në të njëjtën kohë, kjo agjendë shoqërohet me një vëmendje të veçantë ndaj sigurisë kibernetike, qëndrueshmërisë institucionale dhe qeverisjes së përgjegjshme të të dhënave dhe teknologjisë.

Kjo qasje mbështetet në një parim themelor: qeverisja digjitale ka në qendër njerëzit, jo teknologjinë. Suksesi i transformimit nuk matet vetëm me numrin e sistemeve të reja që krijohen, por me atë se sa më të qasshme, efikase, transparente dhe të përgjegjshme bëhen shërbimet publike për qytetarët.

Për këtë arsye, siguria kibernetike është bërë pjesë e pandashme e strategjisë së Kosovës për ndërtimin e shtetit digjital. Ndër nismat e fundit përfshihen zhvillimi i një Qendre Operative për Sigurinë e Qeverisë (SOC), një Laboratori Kibernetik (Cyber Lab) dhe programe të trajnimit për sigurinë kibernetike për nëpunësit civilë. Këto nisma pasqyrojnë nevojën për mbrojtjen e
sistemeve publike, të dhënave dhe infrastrukturës kritike si parakusht për ndërtimin e besimit në qeverisjen digjitale.

Jagxhiu e ka vendosur gjithashtu transformimin digjital të Kosovës në një kuadër më të gjerë bashkëpunimi ndërkombëtar. Angazhimi me partnerë si Bashkimi Evropian, Banka Botërore, Japonia, Koreja e Jugut dhe qeveritë e vendeve të rajonit synon ta lidhë zhvillimin digjital të Kosovës me ekspertizën ndërkombëtare, investimet dhe praktikat më të mira.

Pjesëmarrja e tij në AI & Tech Summit 2026 vjen në një moment të rëndësishëm për Kosovën. Ndërsa vendet në mbarë Evropën po rishqyrtojnë marrëdhënien ndërmjet teknologjisë, administratës publike, konkurrueshmërisë ekonomike dhe inteligjencës artificiale, Kosova synon ta shndërrojë transformimin digjital në një shtyllë të modernizimit institucional dhe të zhvillimit
kombëtar.

Në këtë forum ndërkombëtar, Ministri Jagxhiu sjell një perspektivë që shkon përtej ndryshimit teknologjik: transformimin e vetë mënyrës së qeverisjes duke shqyrtuar se si inteligjenca artificiale, ndërveprueshmëria, të dhënat, siguria kibernetike dhe shërbimet digjitale mund të ndërthuren për të krijuar një shtet më modern, më të qëndrueshëm dhe më të orientuar drejt qytetarit.

Nga shërbimet digjitale te inteligjenca artificiale, nga administrata publike te siguria kibernetike, transformimi i Kosovës po kalon nga vizioni në zbatim. Pjesëmarrja e Ministrit Lulëzon Jagxhiu në AI & Tech Summit 2026 e vendos këtë transformim në qendër të debatit ndërkombëtar mbi mënyrën se si qeveritë mund ta shfrytëzojnë teknologjinë për të ndërtuar institucionet e së ardhmes.

AKADEMIK, PROF ANASTAS ANGJELI

Ne debatin e sotem, të zhvillimit dhe financimit te arsimit të lartë bashkëkohor, një prej sfidave më të rëndësishme, eshte mënyra se si universitetet mund të kalojnë nga bashkëpunimi sporadik drejt partneriteteve strategjike që ndërtojnë korridore të qëndrueshme akademike, shkencore, ekonomike dhe diplomatike ndërmjet vendeve dhe rajoneve. Kjo nuk është thjesht një çështje teknike financiare, por një çështje që prek vizionin institucional, qeverisjen, diplomacinë akademike, dhe gjithashtu zhvillimin e qëndrueshëm.

Pyetja themelore nuk është thjesht se “Ku mund të gjejmë financim për një projekt të përbashkët?”, por: “Si mund të konceptohen modele financimi dhe partneriteti që të vazhdojnë të gjenerojnë vlerë institucionale edhe pasi cikli formal i projektit të ketë përfunduar?” Kjo pyetje, sipas vlerësimit tim, përfaqëson thelbin epistemologjik të partneriteteve akademike të së ardhmes dhe konkretisht ne disa drejtime..

1. Nga logjika e projektit drejt partneritetit strategjik

Për disa dekada, ndërkombëtarizimi i arsimit të lartë është konceptuar kryesisht përmes instrumenteve të njohura: mobiliteti i studentëve dhe stafit, projekte të përbashkëta, konferenca, marrëveshje Erasmus dhe memorandume mirëkuptimi. Këto instrumente mbeten të domosdoshme, por literatura akademike bashkëkohore vë në dukje se bashkëpunimi ndëruniversitar duhet të evoluojë nga logjika e projektit drejt logjikës së partneritetit strategjik, të kuptuar si aleancë institucionale me karakter afatgjatë.

Partneriteti strategjik ndëruniversitar – bashkëpunim institucional afatgjatë ndërmjet dy ose më shumë institucioneve në vende të ndryshme – mund të marrë formën e konsorciumeve ose rrjeteve shumëpalëshe, duke forcuar kapacitetin institucional për zhvillim rajonal përmes lidhjeve ndërmjet-partnerësh, ndërsektoriale dhe ndër-ekosistemesh.

Çdo projekt ka një fillim dhe një fund të përcaktuar; një partneritet strategjik kërkon një vizion afatgjatë, duke gjeneruar kapacitete institucionale, programe të përbashkëta, kërkim bashkëpunues, inovacion dhe ndikim social të matshëm. OECD identifikon fragmentimin e burimeve të financimit si pengesë kryesore strukturore për bashkëpunimin ndërkombëtar, dhe propozon forcimin e kapaciteteve institucionale dhe koordinim ndërqeveritar më koherent. Nga kjo rrjedh një parim i parë metodologjik: financimi duhet t’i shërbejë strategjisë institucionale, dhe jo ta zëvendësojë atë.

2. Diversifikimi i burimeve të financimit si kusht qëndrueshmërie.

Diversifikimi i burimeve të financimit është një kusht strukturor për qëndrueshmërinë institucionale. Teoria e portofolit thotë se diversifikimi nuk synon domosdoshmërisht rritjen e të ardhurave neto, por reduktimin e paqëndrueshmërisë financiare, pasi rënia në një burim kompensohet nga rritja në një tjetër. Rënia e vazhdueshme e financimit publik ka detyruar universitetet drejt diversifikimit, megjithëse mbivarësia nga financimi publik ose tarifat e studentëve i lë ende shumë prej tyre të cenueshme ndaj goditjeve si Covid-19 apo konfliktet gjeopolitike, ndërsa burime si partneritetet me industrinë dhe donacionet mbeten të nënshfrytëzuara, ndonëse gjithnjë e më të rëndësishme.

Kategoritë kryesore të financimit rezistent përfshijnë financimin publik dhe të BEsë, institucionet shumëpalëshe të zhvillimit, fondacionet, partneritetet me sektorin privat, të ardhurat institucionale (tarifat, fondet e trashëgimisë, aktivitetet “third stream”), si dhe modelet e financimit hibrid/PPP.

Diversifikimi vetvetiu, sidoqoftë, nuk është i mjaftueshëm: pa përafrim strategjik dhe qeverisje efektive, rrezikon të mos prodhojë rezultatet e pritura. Qëndrueshmëria reale rrjedh nga integrimi i diversifikimit të të ardhurave me sipërmarrjen institucionale, qeverisjen dhe bashkëpunimin sistematik me industrinë – çka mund të quhet “inteligjencë financiare institucionale”.

3. Nga financimi i aktiviteteve drejt financimit të rezultateve.

Një ndryshim paradigmatik kyç është kalimi nga pyetja “Sa aktivitete do të realizohen?” drejt pyetjes “Çfarë ndryshimi strukturor krijohet?” Nuk mjafton të raportohet numri i trajnimeve; duhet demonstruar nëse ndryshoi cilësia e mësimdhënies, nëse u krijuan programe të qëndrueshme, nëse u rrit punësueshmëria, dhe nëse partneriteti vazhdoi pas përfundimit të grantit fillestar.

Kjo reflekton trendin më të gjerë të “financimit të bazuar në rezultate”, ku pagesat e donatorëve kushtëzohen nga tregues të verifikueshëm dhe jo thjesht nga zbatimi i aktiviteteve. Korridoret e ardhshme duhet të projektojnë, që prej fillimit, tregues të qartë ndikimi, të verifikueshëm nga të gjithë partnerët — sipas një “theory of change”: Financim ’! Kapacitete institucionale ’! Bashkëpunim ’! Rezultate ’! Ndikim social ’! Qëndrueshmëri afatgjatë.

4. Diplomacia e dijes: universitetet si aktorë të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Një dimension teorik thelbësor është “diplomacia e dijes”, një alternativë analitike ndaj “soft power” për të shpjeguar rolin e arsimit të lartë ndërkombëtar në ndërtimin e marrëdhënieve bilaterale dhe shumëpalëshe. E përcaktuar si “procesi i ndërtimit dhe forcimit të marrëdhënieve ndërmjet vendeve përmes arsimit të lartë ndërkombëtar, kërkimit dhe inovacionit”, ky koncept ndryshon nga “soft power” duke u mbështetur në reciprocitet dhe përfitim të ndërsjellë, dhe jo në dominim. Një korridor akademik duhet konceptuar jo thjesht si infrastrukturë mobiliteti, por si hapësirë ndërtimi besimi ndërinstitucional, veçanërisht i rëndësishëm për rajonin euroaziatik që lidh Evropën, Ballkanin, Lindjen e Mesme dhe Azinë.

Konventa e UNESCO-s për Njohjen e Kualifikimeve të Arsimitt ë Lartë – traktati i parë global i OKB-së për arsimin e lartë, në fuqi prej marsit 2023 -mbështet pikërisht këtë qasje dhe deri në maj të 2026, ishte ratifikuar nga 41 shtete. Kjo dëshmon se ndërtimi i korridoreve akademike globale kërkon jo vetëm burime financiare, por edhe standarde të përbashkëta dhe kompatibilitet strukturor ndërmjet sistemeve arsimore.

5. Kushtet e qëndrueshmërisë afatgjatë të partneriteteve globale

Studimet identifikojnë katër rreziqe strukturore që kërcënojnë vazhdimësinë e partneriteteve globale: divergjencën e motivimeve institucionale; planifikimin e pamjaftueshëm dhe paqëndrueshmërinë financiare nga varësia prej një burimi të vetëm; ndërprerjen e vazhdimësisë institucionale për shkak të lëvizjes së udhëheqjes; dhe moralin e ulët të stafit nga varësia nga punësimi me kohë të pjesshme.

Si përgjigje, propozohen katër kushte: analizë transparente e kulturave organizative të partnerëve përpara nënshkrimit; sigurimin e burimeve të shumëfishta financimi me plan strategjik të qartë; ndarjen e përgjegjësive udhëheqëse ndërmjet disa individëve; dhe krijimin e një mjedisi që nxit dialogun dhe zhvillimin profesional. Qëndrueshmëria e një korridori akademik global, shkurtimisht, nuk është thjesht funksion i financimit të disponueshëm, por rezultat i një arkitekture qeverisjeje të projektuar me kujdes.

6. Një model i ri operacional: “Fondi Global i Partneritetit Akademik”

Prandaj, ndoshta do te ishte me vend,krijimi i një Fondi Global të Partneritetit Akademik, ose fondeve rajonale analoge, të strukturuara mbi pesë shtylla operacionale:

1. Seed Funding – financim fillestar për partneritete të reja pa histori paraprake bashkëpunimi.

2. Capacity Building – mbështetje për kapacitetet administrative, digjitalizimin, kërkimin, sigurimin e cilësisë dhe ndërkombëtarizimin.

3. Joint Academic Programmes – financim për Diploma të përbashkëta apo të Dyfishta, programe me mikro-kredite dhe programe të lidhura me tregun e punës.

4. Research and Innovation – mbështetje për laboratorë të përbashkët, kërkim bashkëpunues, transferim teknologjie dhe start-up-e.

5. Sustainability Funding – financim për vazhdimësinë institucionale pas përfundimit të grantit fillestar.

Shtylla e fundit është, më thelbësorja. Pyetja e llojit “Çfarë ndodh kur mbaron financimi?” duhet zëvendësuar tashmë nga pyetja “Si do të financohet vazhdimësia e partneritetit pasi të përfundojë financimi fillestar?”

Përvoja ndërkombëtare me partneritetet publik-privat (PPP) në infrastrukturën universitare mund të ndihmojë në analizën e pikes së fundit. University of California Merced ka realizuar projekte PPP mbi 1.3 miliardë dollarë për zgjerim kërkimor dhe akademik; Ohio State University ka nënshkruar koncesione afatgjata (deri në 50 vjet) me investitorë privatë për infrastrukturën energjetike dhe të parkimit, duke liruar burime buxhetore për prioritete akademike; ndërsa modeli tripalësh indian i IIIT-Hyderabad/Bangalore, i cili që bashkon qeverinë, shtetin dhe kompani si Infosys dhe Tata Consultancy Services, tregon se PPP-të mund të financiohen nga ekspertiza dhe kurrikulat e orientuara nga industria, jo vetëm nga kapitali. Këto shembuj ilustrojnë se financimi hibrid publik-privat mund të lirojë kapacitete institucionale për qëllime strategjike afatgjata, në vend që të mbetet thjesht instrument mbulimi kostosh.

7. Modeli “3+1”: një kornizë analitike për partneritete të qëndrueshme

Një kornizë e thjeshtuar analitike mund te jete Modeli “3+1”, me tre dimensione themelore plus një dimension transversal ndikimi.

Edukimi – programe të përbashkëta akademike, mobilitet ndërinstitucional, zhvillim i përbashkët kurrikulash.

· Kërkimi shkencor dhe inovacioni – kërkim bashkëpunues, laboratorë të përbashkët, publikime, transferim teknologjie.

· Qevrisja & Diplomacia – bashkëpunim institucional strukturor, standarde të përbashkëta, sigurim cilësie, diplomaci akademike.

· Impakti social – çdo partneritet duhet t’i përgjigjet pyetjes: “Çfarë ndryshimi konkret sjell ky bashkëpunim për shoqërinë?”- punësimin e të rinjve, inovacionin rajonal, tranzicionin digjital, zhvillimin e qëndrueshëm, dhe forcimin e paqes ndërmjet komuniteteve të ndryshme.

Ky dimension i katërt gjen mbështetje në literaturën mbi rolin e universiteteve në ekosistemet rajonale të inovacionit, e cila identifikon mekanizma konkretë – laboratorë të përbashkët, infrastruktura kërkimore të përbashkëta, dhe profesionistë të industrisë si pedagogë me kohë të pjesshme. Në këte mënyrë “Impakti social” shndërrohet në një kategori operacionale, dhe jo thjesht një aspiratë retorike.

Programi Erasmus+ Capacity Building in Higher Education ilustron pikërisht këtë logjikë: me një buxhet total prej 613 milionë eurosh për periudhën 2021–2027. U përzgjodhën 173 projekte të reja vetëm në thirrjen e vitit 2025, me përfshirjen e mbi 1.550 institucioneve nga rreth 125 vende, ndërsa në thirrjen e vitit 2026 u alokuan 113 milionë euro shtesë.

8. Nga konkurrenca institucionale drejt bashkë-krijimit rajonal të vlerës

Universitetet shpesh konkurrojnë për të njëjtat fonde dhe burime të kufizuara. Sfidat globale bashkëkohore si ndryshimet klimatike, inteligjenca artificiale, transformimi digjital, migracioni, plakja demografike, siguria ushqimore dhe energjetike, kërkojnë ekosisteme dijesh të koordinuara dhe jo institucione të izoluara dhe të fragmentarizuara.

“Bashkë-krijimi” si koncept konsideron zhvillimin rajonal jo si rezultat i një aktori të vetëm, por si produkt i një rrjeti bashkëveprues ndërmjet universitetit, industrisë dhe qeverisjes si dhe shoqërinë civile si aktor i katërt. Evidenca nga aleancat universitare evropiane tregon se bashkë-krijimi funksionon më mirë si proces bashkëpunues i krijimit reciprok të vlerës, dhe jo si transferim linear i dijes nga universiteti drejt shoqërisë. Universiteti i së ardhmes duhet të zhvendosë fokusin nga ajo se cfarë mund të arrijmë si aktorë të vetëm drejt asaj se cfarë e mund të arrihet në bashkepunim me kë. Dhe kjo mund të them se është filozofia themelore mbi të cilën duhet të ndërtohen korridoret globale të arsimit të lartë të shekullit XXI.

Universitetet ndodhen përpara një mundësie historike me implikime strukturore afatgjata. Nëse shekulli i kaluar ndërtoi korridore infrastrukturore për mallra, energji dhe kapital, shekulli XXI duhet të ndërtojë korridore për qarkullimin e dijes, talentit, inovacionit dhe mirëkuptimit ndërmjet popujve.

Këto korridore nuk mund të ndërtohen ekskluzivisht mbi memorandume mirëkuptimi formale. Ato kërkojnë vizion strategjik të përbashkët, financim të diversifikuar sistematikisht, arkitekturë qeverisjeje të projektuar me kujdes, besim ndërinstitucional të konsoliduar, dhe rezultate empirikisht të matshme.Prandaj,, le të ndërtojmë korridore akademike që lidhin jo vetëm universitetet, por rajonet, ekonomitë, kulturat, dhe, në fund të fundit, njerëzit vetë.Ne nuk duhet të presim pasivisht të ardhmen e arsimit të lartë global, por ta ndërtojmë së bashku,te behemi pjese e tij, në mënyrë sistematike dhe të koordinuar.

Kolegji AAB prezanton Tech & AI Summit 2026, një ngjarje me karakter të spikatur ndërkombëtar, e cila do të bashkojë zëra të njohur globalë nga akademia, biznesi, teknologjia dhe politikat publike, me qëllim nxitjen e dialogut, frymëzimin e inovacionit dhe avancimin e së ardhmes së Inteligjencës Artificiale dhe teknologjive në zhvillim në një botë gjithnjë e më të ndërlidhur.

Në një kohë kur AI po transformon çdo aspekt të shoqërisë, Samiti do të shërbejë si një platformë globale për dialog vizionar, ide novatore dhe partneritete strategjike. Përmes fjalimeve frymëzuese, diskutimeve të nivelit të lartë dhe mundësive për rrjetëzim ndërkombëtar, pjesëmarrësit do të shqyrtojnë mënyrën se si Inteligjenca Artificiale po transformon arsimin, biznesin, shkencën, industrinë dhe jetën e përditshme.

Samiti do t’i kushtojë vëmendje të veçantë inovacionit të përgjegjshëm dhe të orientuar drejt njeriut, duke trajtuar çështje kyçe si AI-ja etike, transformimi digjital, siguria kibernetike, qëndrueshmëria dhe e ardhmja e zhvillimit teknologjik global.

Duke ndërlidhur akademinë, industrinë dhe politikëbërësit, Tech & AI Summit 2026 synon të nxisë bashkëpunimin ndërkombëtar, të promovojë kërkimin dhe inovacionin, si dhe ta pozicionojë Kosovën si një qendër në zhvillim për dialogun teknologjik dhe transformimin digjital.

Bashkohuni me ne në Prishtinë dhe bëhuni pjesë e një diskutimi global që po formëson teknologjitë e së nesërmes.

Tech & AI Summit 2026

Ku Inteligjenca Artificiale takohet me Inovacionin.
Ku idetë shndërrohen në partneritete.
Ku fillon e ardhmja.

Duke ndërlidhur dijen. Duke frymëzuar inovacionin. Duke formësuar të ardhmen.

Kolegji AAB ka hapur afatin e dytë për regjistrimin e studentëve të rinj për vitin akademik 2026/27, duke u ofruar maturantëve mundësinë të zgjedhin mes programeve bashkëkohore të studimit dhe të ndërtojnë të ardhmen e tyre profesionale në njërin prej institucioneve më të mëdha të arsimit të lartë në vend.

Krahas regjistrimeve, Kolegji AAB ka shpallur të hapur edhe konkursin për bursa, përmes të cilit mbështeten studentët me rezultate të larta dhe potencial të dëshmuar.

Bursat ofrohen në fakultete dhe programe të ndryshme studimore, të cilat janë paraqitur më poshtë. Të interesuarit ftohen të aplikojnë brenda afateve të përcaktuara dhe të sigurojnë vendin e tyre në programin e preferuar.

SUKSESI YT MERITON MBËSHTETJE!
Për më shumë informacione rreth regjistrimit: 048-999-006
Apliko për bursë deri më 30 gusht: https://scholarship.aab-edu.net/

Flet Prof. Dr. Adrian Civici

Ndërsa universitetet shqiptare kanë rifunksionalizuar vitet e fundit ciklet doktorale me standarde më të forta, lidhja mes kërkimit shkencor dhe nevojave konkrete të tregut mbetet ende e brishtë.

Për Prof. Dr. Adrian Civici, problemi nuk është numri i doktoraturave, por cilësia dhe aftësia e tyre për t’u kthyer në kapital real zhvillimi për vendin.

Sipas tij, “mentaliteti” që e sheh doktoraturën si luks akademik ka të bëjë me mungesën e bashkëpunimit universitet – biznes dhe sektorët e rinj që mund të krijojnë një treg më të mirëpaguar për kapitalin njerëzor të kualifikuar.

Shqipëria po prodhon më shumë doktoratura sesa treg që mund t’i absorbojë ato. A kemi krijuar një “inflacion diplomash”?

Në lidhje me doktoraturat nuk mendoj se kemi krijuar një inflacion diplomash, qoftë edhe për faktin se për një kohë të gjatë, procesi i doktoraturave ka qenë i mbyllur. Ka vetëm disa vite që është bërë funksional me rregulla e rregullore më strikte për të gjithë procesin.

Nuk mendoj, se kur është fjala për doktoraturat, ato duhet të shihen thjesht si çështje numrash ose sasi. Thelbi i problemit është cilësia dhe kontributi i tyre real në problematikën e zhvillimit ekonomiko-social të vendit.

Sa e lidhur është sot doktoratura në Shqipëri me nevojat reale të tregut dhe sa mbetet ende një titull formal akademik?

Ky është problemi më thelbësor kur flitet për doktoraturat; lidhja e tyre me nevojat reale të tregut të punës dhe të nevojave për zgjidhje shkencore sa më cilësore.

Faktikisht ka një ndërgjegjësim më të madh të universiteteve për ta respektuar sa më cilësisht një sfidë të tillë.

Po synohet që kërkimet doktorale të integrohen sa më mirë në projekte e akse kërkimore eficiente në funksion të nevojave reale të ekonomisë dhe kërkimit shkencor.

Të mos jenë thjesht dhe vetëm kërkime individuale apo kërkime për të marrë një gradë shkencore rutinë. Por, duhet ta pranojmë se kjo është ende një rrugë e gjatë që kërkon progres të vazhdueshëm dhe mbi të gjitha, koncepte të qarta metodologjike e ndërveprim me strategjitë kombëtare të zhvillimit ekonomiko-social të vendit.

Mbi të gjitha, kërkohet dhe bashkëveprim e koordinim më i mirë me universitetet apo qendrat kërkimore europiane e ndërkombëtare për të shkuar natyrshëm drejt kërkimeve doktorale ndërdisiplinore e bashkëkohore.

Pse sektori privat shqiptar rrallë e përkthen një PhD në një pagë më të lartë apo rol më të avancuar?

Edhe sektori publik dhe ai privat e nxisin shumë pak ose aspak vlerësimin e doktoraturave. Ekziston një mentalitet i gabuar që doktoratura është më shumë një “luks shkencor” personal pa efekte të dukshme në cilësinë e kapitalit njerëzor.

Ky mentalitet është shumë i përhapur, sidomos në sektorin privat që më shumë priret ndaj kompetencave që zotërojnë punonjësit se sa nga gradat apo titujt akademikë.

Në një ekonomi si Shqipëria, a është doktoratura investim racional financiar, apo më shumë bast personal dhe akademik?

Besoj se mbizotërojnë më shumë rastet kur doktoratura shihet si bast personal e akademik. Këtë e provon dhe fakti se pothuajse 100% e doktorantëve janë pjesë e mjediseve universitare e akademike. Pra, një element i rëndësishëm i karrierës dhe detyrimeve akademike.

Çfarë i mungon sot lidhjes universitet – biznes në Shqipëri që kërkimi shkencor të kthehet në vlerë ekonomike reale?

Kjo është një lidhje shumë e gjerë dhe strukturore. Problemi kryesor qëndron në dobësitë që ne kemi aktualisht në bashkëpunimin dhe bashkëveprimin ndërmjet universiteteve dhe biznesit.

E thënë ndryshe, kërkimet doktorale nuk janë të integruara apo pjesë e sfidave të biznesit, tregut apo qeverisjes, qoftë kjo qendrore apo lokale.

A mendoni se Shqipëria ka hyrë në një fazë ku diploma nuk garanton më automatikisht status ekonomik apo social?

Po. Tashmë kemi hyrë plotësisht në këtë fazë. Ky është një trend i përgjithshëm në shumë vende të botës, sidomos ato të zhvilluara.

Diploma universitare apo doktorale tregon shumë për cilësinë e burimeve njerëzore, por nuk po konsiderohen më si merita e vetme apo kryesore për statusin ekonomik apo shoqëror. Në plan të parë kanë dalë zotërimi i kompetencave specifike sipas kërkesave të sektorëve, bizneseve apo vetë tregut të punës.

A mund të krijojnë sektorë si Inteligjenca Artificiale, energjia e pastër apo agro-tech një treg të ri që paguan më mirë kapitalin njerëzor të kualifikuar?

Pa tjetër. Këta sektorë janë aktualisht në një trend zgjerimi të shpejtë. Në njëfarë mënyre, janë sfidat kryesore të zhvillimit në dekadën e ardhshme. Janë sektorët ku po investohet më shumë kapital e burime njerëzore të kualifikuara me kërkesat e kohës.

Statistikat tregojnë, se aktualisht, këta janë dhe sektorët ku kapitali njerëzor i kualifikuar paguhet më mirë, vlerësohet më shumë dhe ku konkurrenca është më e madhe. Kjo situatë është e dukshme dhe në Shqipëri.

Ju keni folur shpesh për nevojën e transformimit të modelit ekonomik shqiptar. A mund të ndërtohet një ekonomi inovacioni pa investim serioz në kërkim dhe doktoratura cilësore?

Sfida më e madhe e modelit ekonomik shqiptar është zhvillimi i sektorëve me vlerë të shtuar të lartë, është zhvillimi i degëve e sektorëve që sigurojnë atë që quhet Rritje Ekonomike Cilësore, atë që quhet Punësim cilësor me standarde të larta që paguhet më mirë, por dhe kontribuon më shumë.

Pa dyshim, që në këtë këndvështrim, vëmendja dhe shtimi i financimeve drejt inovacionit, teknologjive të reja, Inteligjencës Artificiale, Big data, energjive të rinovueshme, teknologjisë blockchain, smart city, etj., përbën thelbin e zhvillimit sot dhe në të ardhmen e afërt.

A po e përdorin universitetet doktoraturën edhe si burim të ardhurash, në një kohë kur infrastruktura kërkimore mbetet e dobët?

Nuk besoj se universitetet po e përdorin doktoraturën si burim të ardhurash. E tillë do të ishte nëse doktoraturat do të orientohen shumë më mirë se deri më sot, drejt kërkimeve aplikative në funksion të kërkesave të biznesit, drejt krijimit të patentave, apo elemente të tjera të kësaj natyre, të cilat mund të ofrohen në treg dhe të garantojnë të ardhura nga këto lloj doktoraturash.

Deri tani, nuk mund të pohohet që kjo gjë po ndodh, qoftë edhe për shkak të infrastrukturës së dobët kërkimore./Monitor