Shkencëtarët janë përballur me një mister të pazakontë: Një planet gjigant në formë limoni që, sipas tyre, sfidon çdo teori të njohur për formimin e planetëve.
Planeti, me madhësi të ngjashme me Jupiterin, u zbulua nga Teleskopi Hapësinor James Webb (JWST) i NASA-s dhe është aq i çuditshëm, sa po vë në pikëpyetje gjithçka që dimë deri tani për universin.
I quajtur PSR J2322–2650b, ky gjigant gazi ka një atmosferë ekzotike të përbërë nga karboni dhe heliumi, ndryshe nga çdo ekzoplanet tjetër i njohur. Në shtresat e sipërme të atmosferës së tij notojnë re bloze, ndërsa thellë në brendësi, këto elemente besohet se kondensohen në diamante.
Nuk rrotullohet rreth një ylli normal
Ajo që e bën këtë planet edhe më të pazakontë është fakti se nuk orbiton një yll si Dielli.
Në vend të kësaj, ai rrotullohet rreth një pulsari – një lloj ylli neutronik, pra bërthama jashtëzakonisht e dendur e një ylli të vdekur, që ka masën e Diellit të ngjeshur në përmasa sa një qytet.
I ndodhur rreth 750 vite-dritë larg Tokës, pulsari e bombardojnë vazhdimisht planetin me rreze gama dhe, përmes gravitetit ekstrem, e shtrin atë në një formë unike, të ngjashme me limonin.
Temperatura ekstreme, si askund tjetër
Kjo ndërveprim i dhunshëm krijon diferenca ekstreme temperaturash, ndër më të mëdhatë e vërejtura ndonjëherë në një planet:
rreth 650°C gjatë natës
deri në 2.030°C gjatë ditës
Edhe për standardet e ekzoplanetëve më të çuditshëm, PSR J2322–2650b është një përjashtim ekstrem.
“Çfarë dreqin është kjo?”
Në një studim të ri, pranuar për botim në revistën The Astrophysical Journal Letters, shkencëtarët përdorën JWST për të analizuar më thellë planetin – dhe zbuluan se është edhe më i çuditshëm nga sa mendohej.
Dr. Peter Gao, bashkautor i studimit nga Carnegie Earth and Planets Laboratory, tha:
“Kur morëm të dhënat, reagimi ynë i parë ishte: ‘Çfarë dreqin është kjo?’
Është krejtësisht ndryshe nga çdo gjë që prisnim.”
Nga rreth 6.000 ekzoplanetë të njohur, ky është i vetmi planet gjigant gazi që orbiton një yll neutronik – gjë që nuk është aspak e zakonshme, pasi këta yje zakonisht shkatërrojnë ose avullojnë gjithçka pranë tyre përmes gravitetit dhe rrezatimit ekstrem.
Një vit që zgjat vetëm 7.8 orë
Planeti ndodhet vetëm 1.6 milion kilometra larg pulsarit, krahasuar me 160 milion kilometra që ndajnë Tokën nga Dielli.
Kjo do të thotë se një “vit” në këtë botë të çuditshme zgjat vetëm 7.8 orë, ndërsa planeti rrotullohet me shpejtësi marramendëse rreth yllit të tij vdekjeprurës.
Atmosferë që nuk duhet të ekzistojë
Por ajo që e bën PSR J2322–2650b një anomali të vërtetë, është përbërja e atmosferës.
Dr. Michael Zhang, bashkautor nga Universiteti i Çikagos, shpjegon:
“Kjo është një lloj atmosfere planetare që askush nuk e ka parë më parë.
Në vend të molekulave të zakonshme si uji, metani apo dioksidi i karbonit, ne pamë karbon molekular, konkretisht C₂ dhe C₃.”
Kjo është jashtëzakonisht e çuditshme, sepse në temperatura kaq të larta, karboni normalisht do të lidhej me atome të tjera. Prania e tij në formë të pastër tregon se në atmosferë pothuajse nuk ka fare oksigjen apo azot.
Nga rreth 150 planetë të studiuar në detaje, asnjëri nuk ka treguar karbon molekular në atmosferë.
Si u formua ky planet? Askush nuk e di
Shkencëtarët pranojnë se nuk kanë ende asnjë shpjegim të qartë për mënyrën se si u formua ky planet.
“A u formua si një planet normal? Jo, sepse përbërja është krejtësisht ndryshe,” thotë Dr. Zhang.
“As nuk mund të jetë rezultat i zhveshjes së shtresave të një ylli, sepse bërthamat yjore nuk prodhojnë karbon të pastër.”
Teoria më e mirë aktuale sugjeron se karboni dhe oksigjeni u kristalizuan në brendësi të planetit, ndërsa ai ftohej. Kristalet e karbonit mund të kenë lundruar drejt sipërfaqes dhe të jenë përzier me helium – çfarë shkencëtarët po vëzhgojnë sot.
Por profesor Roger Romani nga Universiteti Stanford thekson se misteri mbetet:
“Diçka duhet të ketë ndodhur që të mbajë larg oksigjenin dhe azotin. Dhe pikërisht aty qëndron enigma.
Por është bukur të mos dimë gjithçka. Është kënaqësi të kesh një enigmë për ta zgjidhur.”
Si studiojnë shkencëtarët atmosferat e planetëve të largët
Për të analizuar atmosferat e ekzoplanetëve, shkencëtarët përdorin teleskopë gjigantë hapësinorë, si Hubble apo James Webb.
Këta teleskopë studiojnë dritën që kalon përmes atmosferës së planetit. Një nga metodat më të rëndësishme quhet spektroskopia e absorbimit.
Çdo gaz thith një gjatësi vale të caktuar drite, duke lënë vija të errëta në spektër, të njohura si vijat Fraunhofer, të zbuluara për herë të parë në vitin 1814.
Duke analizuar këto vija – dhe veçanërisht atë që mungon – shkencëtarët mund të zbulojnë se cilat kimikate përbëjnë atmosferën e një planeti.
Ky proces duhet të kryhet nga hapësira, sepse atmosfera e Tokës do të ndërhynte dhe do të deformonte rezultatet.
Falë kësaj metode, janë zbuluar elemente si heliumi, natriumi dhe madje oksigjeni në botë krejtësisht të huaja për ne.
