Author: D.K.

Që nga viti 2014, vizitorët e Pragës, qytetit të rrugicave barok, hijes mesjetare dhe kujtesës së pambarimtë, ndalen befas përballë një koke gjigante prej çeliku shkëlqyes që lëviz, thyhet, ribëhet, zhduket për t’u rindërtuar sërish në një proces të pambarimtë metamorfoze. Fare pranë stacionit të metrosë Národní, instalacioni kinetik i David Černý-t duket sikur shpalos në çelik pështjellimin e brendshëm të atij që, me një trup të brishtë dhe një shpirt të ngarkuar, arriti të kthejë ankthin në letërsi universale, Franz Kafka.

Skulptura, e përbërë nga 42 blloqe inoksi të rrotulluara në mënyrë të pavarur, ka sipërfaqe reflektuese dhe peshon rreth 45 tonë. Por pesha reale e saj është simbolike: ajo mbart mbi vete gjithë dramën e një subjekti që kërkon të kuptojë veten, duke u copëzuar ndërkohë. Koka që shpërbëhet dhe ribëhet është metafora e një egoje të pasigurt, të turbulluar, që përpiqet të gjejë formë në një botë që nuk ofron qartësi.

Nuk është rastësi që kjo vepër ngrihet pikërisht në Pragë. Kafka është një prej autorëve që e kanë ngritur qytetin në një dimension mitik, ndërsa Praga, në mënyrë reciproke, e ka përkufizuar jehonën e shkrimtarit. Ai punoi në këtë zonë, në zemër të një qendre sipërmarrjeje dhe kulture që, që në fillim të shekullit XX, ishte laborator i modernitetit evropian. Në këtë klimë burokratike, shpesh absurde, Kafka do të mbrujë përvojën e tij letrare: njeriu përballë strukturave që e tejkalojnë, që nuk flasin, por urdhërojnë; një botë ku ligji ekziston, por kuptimi mungon.

Nëse mendojmë veprën “Metamorfoza”, ku Gregor Samsa zgjohet si insekt, skulptura e Černý-t bëhet pasqyrë e këtij transformimi të dhimbshëm. Koka e Kafkës, që rrotullohet e copëtohet, është trupi i Gregorit që nuk i përket më vetes. Por njëkohësisht, ajo është vetë Kafka, shkrimtari që e ndiente veten i huaj në familje, në punë, në dashuri, i mbërthyer mes detyrimit dhe dëshirës për liri.

Në “Procesi”, protagonisti përballet me një gjykim të paqartë, me një strukturë ligjore që as nuk shpjegon, as nuk mëshiron. Skulptura, me mekanikën e ftohtë që e drejton, e vizualizon këtë dominim të sistemit mbi individin. Shpirti i njeriut përpiqet të formësohet, por është gjithnjë nën lëvizje të jashtme, i manipuluar nga rrethana që nuk i kontrollon. Kjo është ajo që Kafka e shndërroi në poezi të ankthit modern.

Në “Kështjella”, kërkimi i pafund për hyrjen në një botë ku autoriteti është i padukshëm, shndërrohet në metaforën e një jete të jetuar në prag. Edhe skulptura funksionon në këtë kufi: ajo premton stabilitet kur fytyra formohet për një çast, por menjëherë pas, gjithçka shpërbëhet. Çdo moment duket si premtim për qartësi, e megjithatë përfundon si iluzion.

Në këtë kuptim, Černý nuk i bën thjesht homazh një shkrimtari të madh. Ai ofron një lexim bashkëkohor të psikikës njerëzore: të fragmentuar, të pasigurt, të ekspozuar ndaj presioneve të shoqërisë teknologjike dhe burokratike. Vepra e tij flet për tjetërsimin e njeriut modern, për identitetin që nuk është më një qenie e pandryshueshme, por një proces i vazhdueshëm riformësimi.

Portreti në çelik i Franz Kafkës është, pra, një metamorfozë e përhershme. Ai nuk është monument tradicional që ngrin në kohë kujtimin e autorit. Përkundrazi, është kujtesë e gjallë se Kafka mbetet aktual sepse vazhdon të na flasë për frikërat tona më intime: humbjen e kontrollit, shtypjen nga strukturat që nuk i kuptojmë, ndjesinë se jeta zhvillohet nën një logjikë të pashpjegueshme.

Prandaj, kur koka rrotullohet, ribëhet dhe na shikon për një çast, kemi ndjesinë se ajo nuk është vetëm Kafka. Në atë reflektim prej çeliku shfaqemi edhe ne, me dyshimet tona, me fragmentet tona, me metamorfozat tona të pambarimta. Skulptura, si dhe vetë letërsia e tij, na detyron të shohim të vërtetën e padurueshme, se identiteti nuk është një statujë, por një proces i pandalur i përballjes me veten dhe botën.

Në mesin e viteve 30-të Gjermania naziste intensifikoi politikën antisemite, duke bërë që një numër i konsiderueshëm hebrenjshë të largoheshin nga territori i saj në mënyra të ndryshme. Ndërsa diaspora hebreje filloi të mendonte seriozisht për të gjetur një vend të sigurtë për instalimin e tyre.

Një destinacion i rëndësishëm dhe më i preferuari në një plan afatgjatë pas projektit për krijimin e shtetit të Izraelit për diasporën dhe lobet hebreje, ishte Shqipëria. Në mesin e viteve 30-të ajo do të shihet si një plan “B”.

Në një relacion të konsullatës shqiptare në Vjenë në dhjetor të vitit 1935 drejtuar Ministrisë së Jashtme thuhet se kishte një vit që Komiteti Qendror i emigrantëve hebrenj të Gjermanisë me qendër në Londër po bënte përpjekje për instalimin e mijërave emigrantëve në territorin shqiptar. Këto përpjekje ishin intesifikuar duke nisur nga shtatori i vitit 1935 kur qeveria gjermane në një mbledhje të saj në Nuremberg kishte vendosur për largimin e hebrenjve, duke i lejuar atyre që të merrnin me vete një sasi nga pasuria e tyre.

Konsulli shqiptar në Vjenë kërkon që ndaj planit për ta kthyer Shqipërinë një Izrael të dytë, qeveria shqiptare të mbante një qëndrim të prerë, sepse, sipas tij, një vend që hynte nën influencën e tyre demoralizohej. Ai thekson, ndoshta i ndikuar nga propaganda e atyre viteve që shqiptari për nga natyra ishte antisemit. Në fakt, kjo nuk ishte e vërtetë. Në këtë periudhë apo edhe gjatë LDB shteti dhe populli shqiptar do të japë një kontribut të jashtzakonshëm për shpëtimin e hebrenjve.

Plani për ta kthyer Shqipërinë në një Izrael të dytë vijoi të shqyrtohej seriozisht nga lobi hebre në Britani. Kryeministri i saj do ta diskutoi këtë çështje edhe me diplomatin shqiptar në Londër, Çatin Saraçi. Diskutime dhe tratativa do të zhvillohen edhe me Mbretin Zog, kundrejt premtimeve për të mbështetur rikthimin e tij në fron dhe investimet e tyre në industri dhe ekonomi. Por, për arsye të ndryshme ky plan dështoi.

Gjithësesi, mbështetja që ju dha hebrenjve nga shteti dhe populli shqiptar duhet të jetë një homazh për t`i kujtuar atyre gjendjen e vështirë në të cilën ndodheshin në vitet 30-40, për të hequr dorë nga politika genocidale ndaj palestinezëve.

Më 5 janar 1555, meshtari katolik shqiptar dom Gjon Buzuku përfundoi së shkruari librin e tij liturgjik Meshari, i cili njihet sot si vepra e parë e shtypur në gjuhën shqipe dhe njëkohësisht si monumenti i parë letrar i saj.

Vetë autori shkruan në parathënien e Mesharit se e mbaroi “së shkruomi” veprën më 5 janar 1555. Kjo datë përbën një moment themelor në historinë e gjuhës dhe kulturës shqiptare.

2025-a viti i krizës së librit, panairi pati më pak tituj të rinj në qarkullim
Dom Gjon Buzuku, duke parë nevojën e madhe të besimtarëve të krishterë shqiptarë për të dëgjuar dhe kremtuar Fjalën e Zotit, liturgjinë dhe sakramentet në gjuhën amtare, vendosi të përpilonte këtë vepër, e cila u shërbente meshtarëve gjatë kremtimeve të ndryshme liturgjike në gjuhën e popullit.

Për të përmbushur këtë nevojë shpirtërore dhe kombëtare, ai e nisi veprën më 20 mars 1554 dhe e përfundoi në janar 1555. Sipas të dhënave që gjenden në Meshar, po atë vit u krye edhe shtypja e librit. Dom Gjon Buzuku shkruan:
“Ndë vjetët M.D.L.IV. njëzet dit ndë mars zuna nfill, e mbarova ndë vjetët M.D.L.V. ndë kallënduor v dit.”

Deri më sot, nuk njihet asnjë libër tjetër më i vjetër i shtypur në gjuhën shqipe përpara Mesharit. Edhe pse rrethanat e sakta të shkrimit dhe botimit të tij nuk janë plotësisht të qarta, kjo vepër mbetet dëshmi madhore e përpjekjes së klerit të krishterë shqiptar për të ruajtur identitetin kombëtar e shpirtëror dhe për ta mbajtur popullin të lidhur me qytetërimin perëndimor dhe fenë e krishterë.

Siç thekson vetë autori, Meshari u botua sepse “gjuha jonë nukë kish gjaa të endigluem en sëh shkruomit shenjtë”, pra nuk kishte përkthime të Shkrimit Shenjt në shqip, dhe mbi të gjitha “en sëh dashunit së botës sënë”, nga dashuria për popullin e vet. Kjo dëshmon se në atë kohë mungonin libra dhe shkrime fetare në gjuhën shqipe për edukimin fetar të besimtarëve.

I nxitur nga kjo nevojë e madhe baritore dhe i frymëzuar nga librat liturgjikë të kohës, dom Gjon Buzuku përpiloi një libër që përfshinte pjesë të liturgjisë eukaristike, sakramentale dhe të Biblës, të destinuara kryesisht për priftërinjtë. Meshari përmban, ndër të tjera: Oficen e Zojës, Shtatë Psalmet pendestare, Litanitë e Shenjtorëve, pjesë të Ritualit (si Sakramenti i Martesës), Urdhërimet e Zotit, pjesë katekizmi dhe meshë për të gjithë vitin liturgjik, për festa të luajtshme dhe të paluajtshme. Fatkeqësisht, veprës i mungojnë disa faqe, veçanërisht në fillim dhe në disa pjesë të brendshme.

Meshari është kryesisht një përkthim, por përmban edhe pjesë autentike të shkruara nga vetë Buzuku. Ai u përdor edhe nga meshtarë të tjerë shqiptarë, si dom Gjergji, dom Marku, dom Pjetri e të tjerë, gjë që dëshmohet në disa faqe të librit.

Vepra mund të krahasohet me librat liturgjikë të Kishës Universale të mesjetës, si Comes, Epistolarët apo Leksionarët, të cilët përmbanin leximet biblike, ritet e sakramenteve dhe lutjet për vitin liturgjik.

Meshari u zbulua rreth vitit 1743 nga imzot Gjon Kazazi (1702–1752), kryeipeshkëv i Shkupit, gjatë një qëndrimi të tij në Vatikan. Ai e gjeti librin në Kongregatën e Propagandës së Fesë dhe për këtë zbulim njoftoi Rektorin e Seminarit Arbëresh të Palermos, atë Gjergj Guxetën.

Sot ekziston vetëm një kopje e Mesharit, e ruajtur dhe e restauruar në Bibliotekën Apostolike të Vatikanit. Vlera e kësaj vepre është studiuar nga shumë albanologë e studiues të shquar, si At Justin Rrota, M. Roques, G. Schirò, G. Petrotta, N. Jokl, E. Çabej, I. Zamputi, C. Tagliavini, N. Resuli, M. Camaj, E. Sedaj, V. Putaneci, T. Lladani, Bardhyl Demiraj, Evalda Paci, Matteo Mandalà e shumë të tjerë.